تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Temalar

Yazı ve dil

Sözlükler, destanlar ve çeviriler: bu topraklarda yazılan eserler ve onları yazanlar.

4 olay · 7 kişi · 10 nesne

Divanu Lügati't-Türk'teki dünya haritası
Divanu Lügati't-Türk'teki dünya haritasıMahmud al-Kashgari · Public domain · Wikimedia Commons

Bu topraklarda hangi yazılar kullanıldı?

Pek çok. Kuşanlar döneminde (1. yüzyılın sonundan 3. yüzyılın sonuna) Loulan, Hoten ve Niya'da bir Hint yazısı olan Haroşti ile idarî belgeler yazıldı. Soğdca İpek Yolu'nun ortak diliydi. Uygur kağanları Soğdlardan, kendisi Aramiceden gelen Soğd yazısını aldı ve onunla bambaşka bir dil olan Uygurcayı yazdı. Yukarıdan aşağı yazılan bu Uygur yazısını sonra Moğol İmparatorluğu, ardından Mançular ve Cungarlar benimsedi.

1000 yılı dolaylarında, İslâm yayıldıkça, Türkçeyi yazmak için Farsça ve Urducadakine benzer Arap esaslı bir yazı benimsendi; sonra Orta Asya'nın Farsçanın güçlü etkisindeki edebî dili Çağataycayı yazmak için kullanıldı. Değiştirilmiş Arap yazısı bin yıl boyunca bugünkü Uygurcanın atalarını yazdı. Sonra 1930'larla 1980'ler arasında Uygur yazısı dört kez düzeltildi ya da değiştirildi: 1937 ve 1954 reformları Arap yazısını modern Uygurcaya uydurdu; 1956'da Sovyet örneğinde bir Kiril yazısı getirildi; 1960'ta Sovyetlerle ilişkiler bozulunca bırakılıp yeni bir sistem getirildi.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Burada yazılan eserler neden önemli?

Çünkü bir kültürü korudular ve dilleri birleştirdiler. 11. yüzyılda iki Kaşgarlı, Türk edebiyatının temelini attı. Kaşgarlı Mahmud'un Divan'ı Türkçe kelimeleri Arapça açıkladı ve 764 mısra şiiri kurtardı; Uygur ve Karahanlı lehçelerini, Farsçaya karışmadıkları için Türk lehçelerinin en zarifi ve en arısı saydı. Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig'i İslâm-İran nasihatname geleneğini ve Sufi değerlerini Türkçe şiire döktü; Buğra, 6.500'den fazla beytinde yüzden az Arapça kelime bulunduğunu vurgular. İkisi de bugün Uygurların millî kahramanıdır.

Diller arasındaki köprüler de burada kuruldu. Çinceyi, Sanskritçeyi ve Budizmin çeşitli okullarını bilen Kuçalı Kumarajiva, Budizmi Çinceye taşıdı ve Çin Budizminde derin bir iz bıraktı. Moğollar döneminde Uygur kâtipler yazılarını Moğollara öğretti. 20. yüzyılda Abdulhalik Uygur, Lutpulla Mutellip ve Abdurehim Ötkür gibi şairler bu mirası sürdürdü.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Olaylar

  1. ≈ 401Kumarajiva Çangan'a varıyorolay · Xi'an
  2. ≈ 1069Kutadgu Bilig tamamlanıyoryazı · Kaşgar
  3. 1074Divanu Lügati't-Türk yazılıyoryazı · Bağdat
  4. ≈ 1204Moğollar Uygur yazısını benimsiyoryazı

Nesneler

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.