Durak 1 / 12 · hükümdar · 1867 – 1928
Yang Zengxin
Eyaleti kilitleyen mandarin.
Doğu Türkistan'ı 1912'den 1928'e kadar tek başına, ziyafet sofrasında öldürterek, halkları birbirine karşı dengeleyerek ve eyaleti dünyaya kapatarak yöneten adam. Yunnanlı bir Qing memuruydu; 1908'de Doğu Türkistan'a geldi, Aksu ve Urumçi'de daotai oldu ve 1912 devriminin karışıklığında iktidarı ele geçirdi. Düzeni korudu, vergileri düşük tuttu; ama okulları ve yolları aç bıraktı, para bastı ve eyaleti Sovyet ticaretine bağladı. 7 Temmuz 1928'de bir ziyafette vuruldu.
Eyaleti nasıl yönetti?
Her rakibini yanında tutup sonra ortadan kaldırarak. 1912'de Urumçi'yi, Ma Fuxing'in onun için topladığı iki bin kadar Tunganlı muhafızla aldı; İli devrimcilerine hükümetinde görev verdi, onları eyaletin dört bir yanına dağıttı, sonra birer birer tutuklatıp idam ettirdi. Şubat 1916'da Yunnanlı subaylar ona karşı komplo kurunca onları Yeni Yıl ziyafetine çağırdı; birkaç kadeh şaraptan sonra muhafızları elebaşlarının kafasını masada kesti, Yang da yemeğini sakince bitirdi. Kaşgar'daki kendi adamı Ma Fuxing zalimleşip kurbanlarının kesilmiş kollarını bacaklarını şehir kapılarına astırınca, Yang 1924'te onu yakalatıp idam ettirdi. Yöntemini kendisi şöyle özetledi: kedi fareyi yakalarken ses çıkarmaz.
Çok sayıdaki halkı birbirine karşı dengeleyerek tuttu. Uygur yerel başları, Kazak ve Moğol beyleri, Kumul ve Turfan hanları yerlerinde kaldı ve belli sınırlar içinde zenginleşebildi. Kazakları Moğollara karşı silahlandırdı, muhafazakâr ulemayı usul-i cedid okullarına karşı destekledi. Bir casus ağı doğrudan ona rapor veriyordu.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)
Eyaleti neden dünyaya kapattı?
Dışarıdan gelen fikirler yönetimini sarsmasın diye. Postayı sansürledi, telgrafı sıkı denetledi, Çin'den ve Sovyet topraklarından gazete girmesini engellemeye çalıştı, Doğu Türkistan'ı kuzey Çin'e bağlayacak yolları engelledi. Yeni okulların çoğunu kapattı, cedid okullarını da muhafazakârların kapatmasına göz yumdu; açmak zorunda kaldığı yüksekokullarda bile aynı anda yüz öğrenciden fazlası okumadı. Uygur ve Çinli tarihçiler bu "halkı cahil tut" politikasını yönetiminin en zararlı yanlarından sayar.
Para da aynı mantıkla yönetildi. Pekin'den gelen eski yardımlar kesilince Urumçi, Turfan, İli ve Kaşgar için dört ayrı kâğıt para bastırdı, tüccarları gümüşlerini bunlarla değiştirmeye zorladı ve külçelerin çoğunu dışarı gönderdi; Manila'da banka hesabı olduğu söylenirdi. 1927'de bütçenin yüzde 72'sinden fazlası orduya, yüzde 0,13'ü inşaat ve ulaşıma gidiyordu. Tek istisna sulamaydı: 1915–1918 arasında tahıl verimi yaklaşık yüzde 40 arttı.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Rusya'yla nasıl başa çıktı, sonu nasıl oldu?
Asıl ustalığı kuzeydeki komşuyla ilişkideydi. Rus iç savaşı 30–40 bin Beyaz Rus'u İli ve Tarbagatay'a sürünce General Annenkov'u Urumçi'ye çekti, tutuklayıp idam edilmek üzere geri gönderdi; Bakiç'in kuvvetlerini yok etmesi için de Kızıl Ordu'nun sınırı geçmesine izin verdi. Sovyetlerle, Pekin onları tanımadan önce ticaret anlaşmaları imzaladı; 1924'te de Doğu Türkistan'ın beş şehrinde Sovyet, beş Sovyet şehrinde Çin konsoloslukları açan bir antlaşma yaptı. 1928'e gelindiğinde Doğu Türkistan'ın Sovyetler Birliği'yle ticareti Çin'le ticaretinin neredeyse on katıydı. Eyalet Sovyet yörüngesine kayıyordu; dışarıda tutmaya çalıştığı yeni fikirler de mallarla birlikte içeri girdi.
Onun hakkındaki görüşler hâlâ ikiye ayrılır. Kaşgar'daki bir İngiliz konsolosu düşük vergilerini ve güvenli yollarını övdü; Forbes ve Çinli Marksist tarihçiler onu Konfüçyüsçü ahlak kılığına girmiş bir diktatör olarak görür. 7 Temmuz 1928'de yanında tuttuğu rakibi Fan Yaonan onu bir ziyafette vurdurdu. Yardımcısı Jin Shuren iktidarı aldı; onun çok daha kötü yönetimi doğrudan 1930'ların ayaklanmalarına götürdü.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)
Kaynaklar (3)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · yalnız atıf
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · yalnız atıf




