تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliWaliylar: Yang, Jin We Shéng (1912–1944)

Yang Zéngshin

Ölkini quluplighan emeldar.

Shinjangni 1912-yildin 1928-yilghiche yalghuz özi, ziyapet dastixinida adem öltürtüsh, xelqlerni bir-birige qarshi tengpunglashturush we ölkini dunyadin ayrip qoyush arqiliq bashqurghan adem. u yünnenlik bir ching emeldari idi; 1908-yili shinjanggha kélip, aqsu we ürümchide dotey bolghan, 1912-yildiki inqilab qalaymiqanchiliqida hoquqni qolgha alghan. u tertipni saqlap, bajni töwen tutqan; emma mektep we yollarni ach qoyghan, qeghez pul basturghan we ölkini sowét sodisigha baghlighan. 1928-yili 7-iyul bir ziyapette étip öltürülgen.

U ölkini qandaq bashqurdi?

Her bir reqibini yénida tutup, andin yoqitish arqiliq. u 1912-yili ma fushing uning üchün toplighan ikki mingche tunggan muhapizetchi bilen ürümchini aldi; ili inqilabchilirigha hökümitide wezipe berdi, ularni ölkining herqaysi jaylirigha tarqitiwetti, andin bir-birlep qolgha élip öltürtti. 1916-yili féwralda yünnenlik ofitsérlar uninggha qarshi suyiqest qilghanda, ularni yéngi yil ziyapitige chaqirdi; bir nechche romka haraqtin kéyin muhapizetchiliri bashlamchilarning kallisini dastixanda aldi, yang bolsa tamiqini xatirjem yep boldi. qeshqerdiki öz adimi ma fushing zalimliship, qurbanlirining késilgen put-qollirini sheher derwazilirigha asqanda, yang 1924-yili uni tutquzup öltürtti. u öz usulini mundaq xulasiligen: müshük chashqan tutqanda awaz chiqarmaydu.

u nurghun xelqlerni bir-birige qarshi tengpunglashturup tutti. uyghur yerlik bashliqliri, qazaq we mongghul begliri, qumul we turpan xanliri ornida qaldi we melum chek ichide béyiyalaytti. u qazaqlarni mongghullargha qarshi qorallandurdi, mute'essip ölimalarni usuli jedid mekteplirige qarshi qollidi. bir jasusluq tori biwasite uninggha melumat béretti.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)

U ölkini néme üchün dunyadin ayrip tutti?

Sirttin kirgen pikirler hökümranliqini tewritip qoymasliqi üchün. u pochtini tekshürtti, télégrafni qattiq kontrol qildi, xitay we sowét tewesidin gézit kirishini tosushqa tirishti, shinjangni shimaliy xitaygha tutashturidighan yollarni tosup qoydi. yéngi mekteplerning köpini taqidi, jedid mekteplirini mute'essiplerning taqishigha yol qoydi; échishqa mejbur bolghan aliy mekteplerdimu bir waqitta yüz oqughuchidin artuq oqumighan. uyghur we xitay tarixchiliri bu «xelqni nadan tutush» siyasitini uning hökümranliqining eng ziyanliq terepliridin dep qaraydu.

pul ishlirimu shu logika boyiche boldi. béyjingdin kélidighan kona yardem toxtighandin kéyin, u ürümchi, turpan, ili we qeshqer üchün töt xil qeghez pul basturdi, sodigerlerni kümüshini shuninggha almashturushqa mejburlidi we yambularning köpini sirtqa yötkidi; manilada banka hésabati bar iken déyiletti. 1927-yili budjétning 72 pirsenttin köpreki armiyege, 0.13 pirsenti qurulush we qatnashqa kétetti. birdinbir istisna sughirish idi: 1915–1918-yilliri ashliq hosuli 40 pirsentke yéqin ashti.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Rosiye bilen qandaq mu'amile qildi, axiri néme boldi?

Uning heqiqiy mahariti shimaldiki qoshna bilen mu'amilide idi. rosiye ichki urushi 30–40 ming aq rosni ili we tarbaghataygha qoghlap kirgüzgende, u général annénkowni ürümchige aldap ekélip, qolgha élip, ölüm jazasigha tartilish üchün qayturup berdi; bakichning qoshunini yoqitish üchün qizil armiyening chégradin ötüshige yol qoydi. u béyjing sowétlerni étirap qilishtin burunla ular bilen soda kélishimliri tüzdi; 1924-yili shinjangning besh shehiride sowét, besh sowét shehiride xitay konsulxanisi achidighan shertname imzalidi. 1928-yiligha kelgende shinjangning sowét ittipaqi bilen sodisi xitay bilen sodisining on hessisige yéqinlashti. ölke sowét orbitisigha siyriliwatatti; u sirtta tutmaqchi bolghan yéngi pikirlermu mallar bilen bille kirip keldi.

uning toghrisidiki qarashlar hazirmu ikkige bölünidu. qeshqerdiki bir en'gliye konsuli uning töwen bajliri we bixeter yollirini maxtighan; forbés we xitay marksist tarixchiliri uni konfutsiche exlaq niqabidiki mustebit dep qaraydu. 1928-yili 7-iyul u yénida tutqan reqibi fen yawnen uni bir ziyapette atquzdi. uning orunbasari jin shurén hoquqni aldi; uning téximu nachar hökümranliqi biwasite 1930-yillardiki qozghilanglargha élip bardi.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)

Menbeler (3)
  • James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
  • Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Peqet menbe körsitilidu
  • Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu