Durak 4 / 11 · hükümdar · 1626 – 1694
Afak Hoca
Cungarları çağıran hoca.
1679'da (başka kaynaklarda 1678) Budist Cungarların yardımıyla Yarkent'te iktidarı alan ve böylece Tarım vahalarını bir bozkır imparatorluğuna teslim eden Sufi şeyhi. Kaşgar'dan kovulunca Dalai Lama'dan yardım istedi; Dalai Lama Galdan'a "İsmail Han onun ülkesini elinden aldı" diye yazdı. Afakiye (Aktağlık) hocalarının başıydı; Kaşgar dışındaki türbesi bölgenin en tanınmış yapılarından biridir. 1694'te öldü.

Afak Hoca Cungarları neden çağırdı?
Çünkü Kaşgar ve Yarkent'teki bir iktidar mücadelesini kaybetmişti. Asıl adı Hidayetullah olan Afak Hoca, Maveraünnehir'in Nakşibendi şeyhleri Mahdumzadeler soyundandı. Babası Muhammed Yusuf Tarım ve Turfan havzalarında vaaz vermişti ve Millward'a göre öbür kolun, İshakiyye'nin kıskanç mensuplarınca zehirlenmişti. Afak 1670'lere kadar Kaşgar'da güçlü bir kişiydi, belki şehrin valisiydi; ta ki İshakîlerle birleşen İsmail Han onu kovana kadar.
Kaynaklar sonrasını iki türlü anlatır. Millward'ın hocaların menkıbelerine dayanan anlatımında Afak Keşmir'e, oradan Lhasa'ya kaçtı, Beşinci Dalai Lama'ya kendini Kaşgar'ın meşru hükümdarı olarak tanıttı ve yardımını kazandı: "İsmail Han onun ülkesini elinden aldı", diye yazdı Dalai Lama Cungar hükümdarı Galdan'a; Galdan da vahaları fethedip yıllık bir ödeme karşılığında Afak'ı ve oğullarını iktidara getirdi. Buğra'nın anlatımında ise Hidayetullah Hoca önce 1676–77 civarında açıkça ayaklandı, Yarkent'i kısa bir süre ele geçirip yine kaybetti ve İli'deki Galdan'a sığındı; Galdan ona "Abak" şeref unvanını verdi. Buğra'ya göre "ufukların" anlamındaki "Afak", müritlerinin bu Cungar unvanını değiştirmesidir.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Seçimi neyi değiştirdi?
Yarkent Hanlığı'nı bitirdi ve Tarım vahalarını seksen yıl bir bozkır imparatorluğunun altına koydu. Millward sonucu eski bir düzenin geri dönüşü olarak anlatır: vahalarda yerel hükümdarlar, bu kez bir sufi soyu, Tanrı Dağları'nın kuzeyindeki göçebe efendilere vergi ödüyordu. 1940'ta yazan Buğra Afak'ı sert biçimde yargılar: onun anlatımında hocalar hanların cömertliğine nankörlükle karşılık verdi ve Afak'ın müritleri Yarkent'in kapılarını Galdan'ın ordusuna açtı. Bu site iki okumayı yan yana gösterir.
Temsil ettiği kavga ondan uzun yaşadı. 1694'te ölümünden sonra "Cellat Hanım" diye anılan dul eşi İshakîlere karşı savaşı sürdürdü. Dağlardaki Kırgız boyları iki tarafa da katıldı; bu yüzden Afakîlere Aktağlık ("Ak Dağlı"), İshakîlere Karatağlık ("Kara Dağlı") da denir. Rekabet Çing fethi boyunca ve 19. yüzyılda, Cihangir gibi Afakî hocaların Hokand'dan ayaklanmalar başlattığı dönemde de sürdü. Afak'ın Kaşgar dışındaki türbesi, önemli bir Nakşibendi mezarı olarak bölgenin en tanınmış yapılarından biri olmaya devam ediyor; Yakup Bey onu 1870'lerde onarıp vakıf bağladı.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Kaynaklar (4)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · yalnız atıf
- Wikidata · yalnız atıf
- Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991) · yalnız atıf





