تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluCungarlar: son bozkır imparatorluğu

Amursana

Hain mi, kahraman mı?

1754'te Qing'i Cungarya'ya getiren, sonra onu bütün Cungarların hanı yapmayınca onlara dönüp Gulca'daki Qing askerlerini kılıçtan geçiren Oyrat beyi; isyanı Cungarların yok edilmesiyle bitti. İki orduyu yendi, üçüncüsüne yenildi, Rusya'ya kaçtı ve 1757'de Tobolsk'ta öldü. Çin tarihleri ona hain bir asi der; Moğolistan'da ise kahramandır. Hoyt boyundandı.

Qing'i Cungarya'ya neden getirdi?

Çünkü han olmak istiyordu. Cungar hanı Galdan Seren'in (h. 1727-45) ölümünden sonra taht kavgası konfederasyonu böldü. 1752'de Amursana ve Davaçi tahttaki hanı öldürdü; Davaçi kendini han ilan edince Amursana ona savaş açtı, yenildi ve yirmi bin adamıyla doğuya, Qing'e kaçtı. İmparator Qianlong bunu büyük bir fırsat gördü ve onu Chengde'deki yaz başkentinde büyük törenle karşıladı; İç Asyalı ileri gelenler çiçek hastalığı tehlikesi yüksek olduğu için Pekin'e gitmeyi sevmezdi.

Amursana öncü kolda olmak üzere Qing orduları 1755'te Cungarya'yı kolayca aldı, Davaçi'yi yakaladı ve Gulca'ya savaşsız girdi. Forsyth'teki tarihe göre Amursana güneydeki şehirleri yeniden boyun eğdirmek için Gulca'da rehin tutulan Afaki hocalardan yararlandı: Hoca Cihan rehin tutuldu, Burhaneddin ise Kalmuk, Çinli ve Türkistanlılardan bir kuvvetle Aksu'ya gönderildi ve Yarkent'i 'Bogdo Han ve Amursana adına' teslim olmaya çağırdı.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875)

Neden Qing'e karşı döndü, sonu ne oldu?

Çünkü kendisine önerilen az geldi. Qianlong Cungar konfederasyonunu dağıtıp otlakları ve halkı her biri kendi hanı olan dört Oyrat boyu arasında bölmeyi planlıyordu; bu plana göre Amursana yalnızca Hoyt boyunun hanı olacaktı. O ise eski Cungarların hepsine kendisi hükmetmeyi umuyordu. Niyetini saraya bir dilekçeyle bildirdi ve Gulca'da kalan Qing askerlerini kılıçtan geçirdi. Çin tarih yazımı onu hain bir asi sayar; Moğolistan'da ise bir kahramandır, Ulanbator'da bir sokağa adı verilmiştir.

Sonuçları korkunç oldu. Forsyth'teki tarihe göre üzerine gönderilen iki orduyu yendi, üçüncüsüne yenik düştü, Tobolsk'a kaçtı ve 1757'de orada öldü. Öfkelenen Qianlong onun 'küstah' dilekçesini bastırıp Çin'deki bütün memurlara dağıttırdı ve büyük bir misilleme başlattı; generallerine kadınlar, çocuklar ve yaşlılar dışında bütün Cungarları yok etmelerini defalarca emretti. Açlık, çiçek hastalığı ve hayatta kalanların boy kimliğinin silinmesiyle Cungar halkı ortadan kalktı, adları bile silindi. Forsyth'teki tarih 'yarım milyon kişinin katliamı'ndan söz eder; Millward'ın aktardığı Perdue bunu Qing uygulamasında eşi görülmemiş, kasıtlı bir etnik soykırım olarak niteler.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875)

Kaynaklar (2)