تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
كىشىلەر · دۆلەت ئەربابى

ئەلىخان تۆرە

Elihan Tore Saghuni

1944-يىلى غۇلجىدا جاكارلانغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ تۇنجى رەئىسى؛ ئۇ 1946-يىلى سوۋېت ئوفىتسېرلىرىنىڭ ماشىنىسىغا ئولتۇرۇپ كېتىپ قايتىپ كەلمىدى.

ئۇ غۇلجىدىكى چوڭ مەسچىتنىڭ ئىمامى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە چىش دوختۇرى ئىدى؛ ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىزلار ئۇنى ھەممە تەرەپ قوبۇل قىلالايدىغان كىشى دەپ تاللىغان. ئۇ ئۆزبېك بولۇپ، كۇلنىڭ يېزىشىچە 1885-يىلى توقماق ئەتراپىدىكى سۇغۇن كەنتىدە تۇغۇلۇپ، 1976-يىلى تاشكەنتتە ۋاپات بولغان.

ئەلىخان تۆرىنىڭ سۈرىتى
ئەلىخان تۆرىنىڭ سۈرىتىKhan.shakirov · Public domain · Wikimedia Commons

ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى

  1. 1885-يىلتۇغۇلغانئەلىخان تۆرە
  2. 1944-يىلى 15-نويابىر · تالاش-تارتىشلىققۇرۇلۇشغۇلجىدا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى جاكارلاندىبىر شەھەر قوزغىلىڭىنى دۆلەتكە ئايلاندۇرغان جاكارلاش: شۇنىڭدىن كېيىن بەش يىل ئىلى، تارباغاتاي ۋە ئالتاي رايونلىرىنىڭ ئۆز ھۆكۈمىتى ۋە قوشۇنى بولدى.
  3. 1976-يىلۋاپات بولغانئەلىخان تۆرە

نېمە ئۈچۈن بىر ئىمام دۆلەت رەئىسى بولدى؟

چۈنكى ئۇ ھېچقايسى تەرەپكە تەۋە ئەمەس ئىدى. كۇلنىڭ ئېغىز تارىخ مەنبەلىرى بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبەتلىرىگە كۆرە، غۇلجىدا رەئىسلىك ئورنى قوزغىلاڭنى ئېلىپ بارغان ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىزلار ئارىسىدا تالاش-تارتىشقا سەۋەب بولغان. ئەلىخان تۆرە 1917-يىلىدىكى ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن شەرقىي تۈركىستانغا كەلگەن، مىسىر، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە بۇخارادا دىنىي ئىلىم ئالغان، چىش دوختۇرلۇقىنىمۇ ئۆگەنگەن كىشى ئىدى؛ 1929-يىلدىن غۇلجىدا ھەم دىنىي خىزمەت، ھەم چىش دوختۇرلۇقى قىلدى. ئۇنى بىلىملىك ۋە بىتەرەپ ئادەم دەپ بىلەتتى. ئۆزبېك بولغانلىقى ۋە «تۆرە» جەمەتىدىن ئىكەنلىكى ئۇنى قەبىلىلەر ئارىسىدىكى تالاش-تارتىشتىن خالىي قىلاتتى.

ئۇ يېنىك يول بىلەن كەلمىگەن: 1937-يىلى شېڭ شىسەي ئۇنى قولغا ئېلىپ زىندانغا تاشلىدى، 1942-يىلى قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن غۇلجىدىكى ئەڭ چوڭ مەسچىت بەيتۇللاھ مەسچىتىنىڭ باش ئىمامى بولدى. 1944-يىلىدىكى قوزغىلاڭدا ئۇ «غۇلجا ئازادلىق جەمئىيىتى»نىڭ رەئىسى ئىدى. كۇل فوربېسنىڭ ئۇنى پەقەت نامدىكى رەئىس دېگەن پىكرىگە قوشۇلمايدۇ: ئۇنىڭچە ئۇ تولۇق ھوقۇقلۇق تۇنجى ۋە قۇرغۇچى رەئىس ئىدى. 1945-يىلى 8-ئاپرېلدا مىللىي ئارمىيەنىڭ قۇرۇلۇش مۇراسىمىدا ئۇ ئون مىڭ كىشى ئالدىدا ئىسلام بىرلىكى، تۈركىي بىرلىك ۋە مىللەتچىلىك ھەققىدە سۆز قىلدى.

مەنبەلەر: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

ئۇ نېمە ئۈچۈن غايىب بولدى؟

چۈنكى ئۇ خىتاي ھاكىمىيىتى بىلەن ياراشماقچى ئەمەس ئىدى. ئەلىخان تۆرە جۇڭگو ھۆكۈمىتى بىلەن كېلىشىمگە قەتئىي قارشى ئىدى؛ تارىخىي ھۆججەتلەردە ئۇنىڭ كېلىشىمگە ئېتىراز بىلدۈرۈپ يىغلىغانلىقى خاتىرىلەنگەن، كېيىن قۇرۇلغان بىرلەشمە ھۆكۈمەتتە ۋەزىپە ئېلىشنى قايتا-قايتا تەكلىپ قىلىنسىمۇ رەت قىلغان. 1946-يىلى ھۆكۈمەتكە كىرگەن ئىلى تەرەپ ۋەكىللىرىنىڭ ھەممىسى موسكۋا بىلەن ئالاقىدار كىشىلەر ئىدى؛ ئەلىخان تۆرە ۋە ئوسمان باتۇرغا ئوخشاش مىللەتچىلەر سىرتتا قالدى.

ئۇنىڭ ئاخىرى توغرىسىدا ئوخشىمىغان بايانلار بار. كۇل يازما ماتېرىياللارغا تايىنىپ، غۇلجىدىكى سوۋېت كونسۇلى دابىشىننىڭ ستالىندىن كەلگەن بۇيرۇق بىلەن ئۇنى قورغاسقا ئېلىپ بارغانلىقىنى، ئۇ يەردىن ئايروپىلانغا ئولتۇرغۇزۇپ رۇسىيەگە ئېلىپ كەتكەنلىكىنى يازىدۇ. سوۋېتكە قارشى قازاق مەنبەلىرى مۇنداق سۆزلەيدۇ: 1946-يىلى 16-ئاۋغۇست تۆت سوۋېت ئوفىتسېرى قورغاستىن چېگرادىن ئۆتۈپ، ئۇنى غۇلجىدىكى ئۆيىدە يوقلاپ، قورغاسقا تاماققا تەكلىپ قىلغان؛ ئۇ ئۇلارنىڭ ماشىنىسىغا ئولتۇرۇپ كەتكەن ۋە قايتىپ كەلمىگەن. بىر تەتقىقاتچى ئۇنى خىتايلار ئوغرىلاپ كەتكەن دەيدۇ؛ كۇل بۇنى رەت قىلىدۇ. ئۇ غايىب بولغاندىن كېيىن غۇلجا ھۆكۈمىتى ئەخمەتجان قاسىمىنى رەئىس قىلىپ جاكارلىدى، سوۋېت تەسىرى كۈچەيدى، ئوسمان باتۇرنىڭ غۇلجا بىلەن ئالاقىسى پۈتۈنلەي ئۈزۈلدى. كۇلنىڭ يېزىشىچە، ئۇ 1976-يىلى تاشكەنتتە ۋاپات بولغان.

مەنبەلەر: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

مەنبەلەر (2)
  • Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
  • Wikidata · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ

يىللار پەقەت Wikidata دىن ئېلىندى؛ تېخى ئىككىنچى مەنبە بىلەن تەكشۈرۈلمىگەن.

بۇ يەردىن قەيەرگە؟

خاتالىق مەلۇم قىلىش

ئۆزىڭىزنى ياكى ئائىلىڭىزنى تونۇتىدىغان ئۇچۇر يازماڭ.

Xeritemياشىغان دەۋردىكى دۆلەتلەرجۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى