تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Kişiler · devlet adamı

Ali Han Töre

ئەلىخان تۆرە

1944'te Gulca'da ilan edilen Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı; 1946'da Sovyet subaylarının otomobiline binip gitti ve bir daha dönmedi.

Gulca'nın en büyük camisinin imamı, aynı zamanda diş hekimiydi; Uygurlar, Kazaklar ve Kırgızlar onu her tarafın kabul edebileceği biri olarak seçti. Özbek asıllıydı; Kul'a göre 1885'te Tokmak yakınlarındaki Sugun köyünde doğdu, 1976'da Taşkent'te öldü.

Ali Han Töre'nin fotoğrafı
Ali Han Töre'nin fotoğrafıKhan.shakirov · Public domain · Wikimedia Commons

Hayatı ve eserleri

  1. 1885DoğumAli Han Töre
  2. 15 Kasım 1944 · tartışmalıkuruluşGulca'da Doğu Türkistan Cumhuriyeti ilan ediliyorTek bir şehirdeki ayaklanmayı devlete dönüştüren ilan: sonraki beş yıl boyunca İli, Tarbagatay ve Altay bölgelerinin kendi hükûmeti ve ordusu oldu.
  3. 1976ÖlümAli Han Töre

Neden bir imam devlet başkanı yapıldı?

Çünkü hiçbir gruba ait değildi. Kul'un sözlü tarih görüşmeleri, cumhurbaşkanlığının ayaklanmayı yapan Uygurlar, Kazaklar ve Kırgızlar arasında nasıl tartışma çıkardığını anlatır. Alihan Töre 1917 Ekim devriminden sonra Doğu Türkistan'a gelmişti; Mısır, Suudi Arabistan ve Buhara'da dinî tahsil görmüş, diş hekimliği de öğrenmişti; 1929'dan beri Gulca'da hem din hizmeti hem diş hekimliği yapıyordu. Aydın ve tarafsız bir zat olarak bilinirdi. Özbek olması ve 'Töre' soyundan geldiğinin söylenmesi, onu boylar arasındaki çekişmelerin dışında tutuyordu.

Kolay yoldan gelmemişti: 1937'de Sheng Shicai onu tutuklatıp hapse attı; 1942'de çıkınca Gulca'nın en büyük camisi Beytullah Mescidi'nin başimamı oldu. 1944 ayaklanmasında 'Gulca Azatlık Cemiyeti'nin başkanıydı. Kul, Forbes'un onun yalnızca adı olan bir başkan olduğu görüşüne katılmaz: ona göre tam yetkili ilk ve kurucu cumhurbaşkanıydı. 8 Nisan 1945'teki Millî Ordu kuruluş töreninde on bin kişinin önünde İslâm birliği, Türk birliği ve milliyetçilik üzerine konuştu.

Kaynaklar: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

Neden ortadan kayboldu?

Çünkü Çin idaresiyle uzlaşmak istemiyordu. Alihan Töre Çin hükûmetiyle anlaşmaya kesinlikle karşıydı; tarihî belgeler anlaşmaya itiraz edip ağladığını kaydeder, ardından kurulan Koalisyon Hükûmeti'nde ısrarlı tekliflere rağmen görev almayı reddetti. 1946'da İli tarafından hükûmete girenlerin hepsi Moskova ile bağlantılıydı; Alihan Töre ve Osman Batur gibi milliyetçiler dışarıda bırakıldı.

Nasıl kaybolduğu farklı anlatılır. Kul, yazılı malzemeye dayanarak, Gulca'daki Sovyet konsolosu Dabişin'in Stalin'den aldığı bir emirle onu Korgas'a getirttiğini, oradan bir uçağa bindirip Rusya'ya kaçırdığını yazar. Sovyet aleyhtarı Kazak kaynakları şöyle anlatır: 16 Ağustos 1946'da dört Sovyet subayı Korgas'tan sınırı geçip onu Gulca'daki evinde ziyaret etti ve Korgas'a yemeğe davet etti; o da arabalarına binip gitti ve bir daha dönmedi. Bir araştırmacı onu Çinlilerin kaçırdığını ileri sürer; Kul bunu reddeder. Kaybolmasından sonra Gulca hükûmeti Ahmetcan Kasimi'yi cumhurbaşkanı ilan etti, Sovyet etkisi arttı ve Osman Batur Gulca ile bütün bağını kopardı. Kul, onun 1976'da Taşkent'te öldüğünü kaydeder.

Kaynaklar: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

Kaynaklar (2)
  • Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · yalnız atıf
  • Wikidata · yalnız atıf

Yıllar yalnızca Wikidata'dan alındı; henüz ikinci bir kaynakla kontrol edilmedi.

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.

XeritemYaşadığı dönemin devletleriÇin Halk Cumhuriyeti