جۇمھۇرىيەت · ≈ 1912-يىل – 1949-يىل
جۇڭخۇا مىنگو
Republic of China
ئۆلكە نامىدا جۇڭخۇا مىنگونىغا تەۋە بولسىمۇ، ۋالىيلار ئۆز مۈلكىدەك باشقۇرغان ئوتتۇز يەتتە يىل: ياڭ زېڭشىن، جىن شۇرېن ۋە شېڭ شىساي، بىر زىياپەت قەتلى، بىر ئۆزگىرىش، سوۋېت ئارىلىشىشى ۋە ئىككى جۇمھۇرىيەت.
ئۇ 1912-يىلدىن 1949-يىلغىچە داۋاملاشقان.


ياڭ زېڭشىن قانداق ھۆكۈم سۈرگەن؟
ئۈنسىز ۋە رەھىمسىز. ئۇ ئۆز ئۇسۇلىنى ئۆزى مۇنداق خۇلاسىلىگەن: «مۈشۈك چاشقان تۇتقاندا ئاۋاز چىقارمايدۇ». 1916-يىلى فېۋرالدا بىر تۈركۈم يۈننەنلىك ئوفىتسېرنىڭ ئۆزىگە قارشى سۇيىقەست پىلانلاۋاتقانلىقىنى بىلگەندىن كېيىن، ئۇلارنى يېڭى يىل زىياپىتىگە چاقىردى؛ بىرنەچچە رومكا شارابتىن كېيىن ئىشارەت قىلدى، قاراۋۇللىرى باشلىقلارنىڭ بېشىنى داستىخاندىلا كەستى، ئۇ بولسا تامىقىنى خاتىرجەم يەپ تۈگەتتى. ئۇ ھەر بىر گۇرۇھنى باشقىسىغا قارشى ئىشلەتتى: قازاقلارنى موڭغۇللارغا، كونسېرۋاتىپ ئۆلىمالارنى جەدىدچى ئىسلاھاتچىلارغا قارشى؛ يەرلىك بەگلەر، كۆچمەن باشلىقلىرى ۋە قۇمۇل-تۇرپان ۋاڭلىرىنى مەلۇم چەك ئىچىدە بېيىشقا قويۇپ بەردى.
ئۇ ئۆلكىنى سىرتتىن ئايرىۋېتىشكىمۇ ئۇرۇندى. پوچتىنى تەكشۈردى، تېلېگرافنى قاتتىق كونترول قىلدى، خىتايغا بارىدىغان يوللارنى توستى، مەكتەپلەرنى تاقىدى ۋە كونسېرۋاتىپلارنىڭ يېڭى مۇسۇلمان مەكتەپلىرىنى تاقىشىغا يول قويدى؛ ئۇيغۇر ۋە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تارىخچىلىرى ئۇنىڭ «خەلقنى نادان قالدۇرۇش سىياسىتى»نى ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئەڭ زىيانلىق تەرىپى دەپ قارايدۇ. ئۇنىڭ ھەققىدىكى باھالار ئوخشىمايدۇ: كېيىنكى بىر ئەمەلدار ياڭ دەۋرىدىكى شىنجاڭنى «يەر يۈزىدىكى جەننەت» دېگەن، ئەنگلىيە كونسۇلى ئۇنىڭ تۆۋەن بېجىنى ماختىغان؛ فوربېس ۋە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئالىملىرى بولسا بىر فېئوداللىق ھەربىي باشلىق دەپ قارايدۇ. ئۇ 1928-يىلى ئىيۇلدا بىر زىياپەتتە ئېتىپ ئۆلتۈرۈلدى.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
جىن شۇرېن ۋە شېڭ شىساي دەۋرىدە نېمىلەر يۈز بەرگەن؟
ئاۋۋال بىر يىمىرىلىش، ئاندىن بىر سوۋېت قارام دۆلىتى. ياڭنىڭ ياردەمچىسى جىن شۇرېن ياڭنىڭ قاتىللىرىنى ئۆلتۈرۈپ ھوقۇقنى ئالدى، ئاندىن پۇل باستى (ياڭنىڭ 10 مىليونىغا قارشى 145 مىليون سەرلىك قىممىتى يوق قەغەز پۇل)، ھەتتا مال سويۇشقىمۇ باج سالدى، ھەجگە بېرىشنى چەكلىدى ۋە خەنزۇ بولمىغان يېتەكچىلەرنىڭ ئورنىغا خەنزۇ ئەمەلدارلارنى قويماقچى بولدى؛ قۇمۇل ۋاڭلىقىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشى 1931-يىلىدىكى قوزغىلاڭنى ۋە پۈتۈن ئۆلكىدە يىللاپ داۋاملاشقان ئۇرۇشنى پەيدا قىلدى. 1933-يىلى ئاپرېلدا ئۈرۈمچىدىكى بىر ئۆزگىرىش ئۇنى ھوقۇقتىن قوغلىدى، ھەربىي شېڭ شىساي ھۆكۈمران بولۇپ چىقتى.
شېڭ سوۋېتنىڭ ياردىمى بىلەن ھوقۇقتا تۇردى. سوۋېت قىسىملىرى 1934 ۋە 1937-يىللىرى ئۇنىڭ دۈشمەنلىرىنى تارمار قىلدى؛ ئۇنىڭدىن كېيىن سوۋېت قەرزلىرى، مەسلىھەتچىلىرى ۋە مەخپىي ساقچى ئۇسۇللىرى كەلدى؛ سوۋېت ئىنژېنېرلىرى ئۆلكىنىڭ كانلىرىنى ئېچىپ، مايتاغ (دۇشەنزى) نېفىت كېنىنى ئاچتى. شېڭ ئون تۆت مىللەتنى ئېتىراپ قىلدى ۋە «ئۇيغۇر» نامىنى تۇنجى قېتىم رەسمىي ئىشلەتتى، لېكىن ئۇنىڭ تازىلاشلىرى ئۇيغۇر ۋە خۇيزۇ يېتەكچىلىرىنىڭ پۈتۈن بىر ئەۋلادىنى يوقاتتى؛ ئۆلتۈرۈلگەنلەرنىڭ سانى 50 مىڭدىن 100 مىڭغىچە دەپ مۆلچەرلىنىدۇ. 1942-يىلى ئۇرۇشنىڭ يۆنىلىشى ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى سېزىپ، گومىنداڭ تەرەپكە ئۆتتى، سوۋېت سودىسىنى توختاتتى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ماۋ زېدۇڭنىڭ ئىنىسى ماۋ زېمىنمۇ بولغان خىتاي كوممۇنىستلىرىنى ئۆلتۈردى.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
بۇ ئوتتۇز يەتتە يىلدا مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ ئورنى قانداق ئىدى؟
كۆپىنچە يىراقتا تۇرۇپ، قولىدىكىدىن كۆپىنى دەۋا قىلاتتى. ياڭ بېيجىڭدىكى ھەر بىر ھۆكۈمەتكە، ئاندىن جياڭ جيېشىنىڭ نەنجىڭ ھۆكۈمىتىگە سادىقلىق قەسىمى ئىچتى، ئۇنۋانلىرىنى شۇلارغا ماسلاشتۇرۇپ ئۆزگەرتتى ۋە مىلۋاردنىڭ ئىبارىسى بىلەن بېيجىڭنىڭ ھېچقانداق جىددىي سىياسىي تەسىرىگە ئۇچرىمىدى. 1928-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بولغان سودا خىتاي بىلەن بولغان سودىنىڭ دېگۈدەك ئون ھەسسىسى ئىدى، چۈنكى سوۋېت ماللىرى تۆمۈريول بىلەن كېلەتتى، خىتاي ماللىرى بولسا ئۈچ ئايلىق كارۋان سەپىرىگە موھتاج ئىدى. نەنجىڭ ئۈرۈمچىدە كىم ھوقۇق تۇتسا شۇنى ئېتىراپ قىلدى، ھەتتا ئۆلكە ھۆكۈمىتى بىلەن ئۇرۇشۇۋاتقان تۇڭگان ھەربىي باشلىقلىرىغىمۇ ئۇنۋان بەردى.
بۇ يىللارنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بۇغرا ئوخشاش تۈزۈمنى ئىچىدىن تەسۋىرلەيدۇ: خىتاي ھۆكۈمىتى ياڭنىڭ جۇمھۇرىيەت ئۇسۇللىرىدىن پۈتۈنلەي يىراق، مۇستەقىل بىر مۇستەبىت ئىكەنلىكىنى بىلەتتى، لېكىن دۇنياغا شەرقىي تۈركىستاننى جۇڭخۇا مىنگوغا تەۋە قىلىپ كۆرسىتىشنى خالىغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ سىرتقى سادىقلىقىغا رازى بولدى؛ ياڭمۇ ئۇنىڭ بىرنەچچە كۆرسەتمىسىنى ئۆز مەنپەئەتىگە ماس ھالدا ئىجرا قىلدى. مىلۋارد نەنجىڭنىڭ ھەقىقىي تەسىرى ۋە پۇلى بولمىسىمۇ دەۋاسىنى ھەر قانداق ئەھۋالدا ساقلاش سىياسىتىنىڭ ئاخىرىدا مۇۋەپپەقىيەت قازانغانلىقىنى قوشۇپ قويىدۇ. ھەقىقىي گومىنداڭ كونتروللۇقى پەقەت 1942–1944-يىللىرى، شېڭ تەرەپ ئالماشتۇرغاندىلا كەلدى.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
ۋەقەلەر
- 1912-يىلياڭ زېڭشىن ھوقۇقنى ئالدىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى
- 1913-يىلئاستانىدىكى «ئىسيانچى مەكتەپ»قۇرۇلۇش · ئاستانە قەدىمكى قەبرىستانلىقى
- 1914-يىلستېين قوچۇدا قېزىش ئېلىپ باردىئېكسپېدىتسىيە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى

- ≈ 1914-يىلئاتۇش مۇئەللىملەر مەكتىپىقۇرۇلۇش · ئاتۇش شەھىرى
- 1921-يىل«ئۇيغۇر» نامى قايتا تىرىلدىۋەقە

- 1928-يىل«7-7 ۋەقەسى»: ياڭ زېڭشىن ئۆلتۈرۈلدىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى
- 1931-يىلقۇمۇل قوزغىلىڭى باشلاندىقوزغىلاڭ · قۇمۇل شەھىرى

- ≈ 1931-يىلقۇمۇل ۋاڭلىقى بىكار قىلىندىيىمىرىلىش · قۇمۇل شەھىرى
- 1933-يىل«4-12 ئۆزگىرىشى»: شېڭ شىسەي ھوقۇققا كەلدىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى
- 1934-يىلقەشقەر جۇمھۇرىيىتى يىقىلدىيىمىرىلىش · ئاقسۇ شەھىرى

- 1934-يىلسوۋېت قوشۇنى شىنجاڭغا كىردىئۇرۇش · غۇلجا شەھىرى
- 1937-يىل1937-يىلىدىكى جەنۇب قوزغىلىڭى ۋە تازىلاشقوزغىلاڭ · قەشقەر شەھىرى

- 1940-يىلئالتاي قازاقلىرى قوزغالدىقوزغىلاڭ · كوكتوقاي
- 1944-يىلغۇلجا قوزغىلىڭىقوزغىلاڭ · غۇلجا شەھىرى
- 1944-يىلشېڭ شىسەي شىنجاڭدىن ئېلىۋېتىلدىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى
- 1946-يىلتىنچلىق كېلىشىمى ۋە بىرلەشمە ھۆكۈمەتكېلىشىم · ئۈرۈمچى شەھىرى

- 1946-يىلئوسمان غۇلجىدىن ئايرىلدىۋەقە · غۇلجا شەھىرى
- 1947-يىلبايتىك بوغدا ۋەقەسىئۇرۇش · بايتاغ
- 1949-يىلشىنجاڭ يېڭى ھۆكۈمەتكە بويسۇندىۋەقە · ئۈرۈمچى شەھىرى

شۇ دەۋردىكى كىشىلەر
مەنبەلەر (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
يىللار تەخمىنىي؛ ئىككىنچى مەنبە بىلەن تەكشۈرۈلىدۇ.
جۇڭخۇا مىنگو بايرىقى (1912-يىل – 1928-يىل): Original: en:Provisional Government of the Republic of China (1912) Vector: Kibinsky · Public domain · Wikimedia Commons
جۇڭخۇا مىنگو بايرىقى (1928-يىل – 1949-يىل): Sun Yat-sen · Public domain · Wikimedia Commons







