تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Kishiler · Dölet erbabi

Elixan Töre

ئەلىخان تۆرە

1944-yili ghuljida jakarlan'ghan sherqiy türkistan jumhuriyitining tunji re'isi; u 1946-yili sowét ofitsérlirining mashinisigha olturup kétip qaytip kelmidi.

u ghuljidiki chong meschitning imami, shuning bilen birge chish doxturi idi; uyghur, qazaq we qirghizlar uni hemme terep qobul qilalaydighan kishi dep tallighan. u özbék bolup, kulning yézishiche 1885-yili toqmaq etrapidiki sughun kentide tughulup, 1976-yili tashkentte wapat bolghan.

ئەلىخان تۆرىنىڭ سۈرىتى
ئەلىخان تۆرىنىڭ سۈرىتىKhan.shakirov · Public domain · Wikimedia Commons

Hayati we eserliri

  1. 1885-yilTughulghanElixan Töre
  2. 1944-yili 15-noyabir · Talash-tartishliqQurulushGhuljida Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti JakarlandiBir sheher qozghilingini döletke aylandurghan jakarlash: shuningdin kéyin besh yil ili, tarbaghatay we altay rayonlirining öz hökümiti we qoshuni boldi.
  3. 1976-yilWapat bolghanElixan Töre

Néme üchün bir imam dölet re'isi boldi?

Chünki u héchqaysi terepke tewe emes idi. kulning éghiz tarix menbeliri bilen ötküzgen söhbetlirige köre, ghuljida re'islik orni qozghilangni élip barghan uyghur, qazaq we qirghizlar arisida talash-tartishqa seweb bolghan. elixan töre 1917-yilidiki öktebir inqilabidin kéyin sherqiy türkistan'gha kelgen, misir, se'udi erebistan we buxarada diniy ilim alghan, chish doxturluqinimu ögen'gen kishi idi; 1929-yildin ghuljida hem diniy xizmet, hem chish doxturluqi qildi. uni bilimlik we biterep adem dep biletti. özbék bolghanliqi we «töre» jemetidin ikenliki uni qebililer arisidiki talash-tartishtin xaliy qilatti.

u yénik yol bilen kelmigen: 1937-yili shéng shisey uni qolgha élip zindan'gha tashlidi, 1942-yili qoyup bérilgendin kéyin ghuljidiki eng chong meschit beytullah meschitining bash imami boldi. 1944-yilidiki qozghilangda u «ghulja azadliq jem'iyiti»ning re'isi idi. kul forbésning uni peqet namdiki re'is dégen pikrige qoshulmaydu: uningche u toluq hoquqluq tunji we qurghuchi re'is idi. 1945-yili 8-aprélda milliy armiyening qurulush murasimida u on ming kishi aldida islam birliki, türkiy birlik we milletchilik heqqide söz qildi.

Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

U néme üchün ghayib boldi?

Chünki u xitay hakimiyiti bilen yarashmaqchi emes idi. elixan töre junggo hökümiti bilen kélishimge qet'iy qarshi idi; tarixiy höjjetlerde uning kélishimge étiraz bildürüp yighlighanliqi xatirilen'gen, kéyin qurulghan birleshme hökümette wezipe élishni qayta-qayta teklip qilinsimu ret qilghan. 1946-yili hökümetke kirgen ili terep wekillirining hemmisi moskwa bilen alaqidar kishiler idi; elixan töre we osman baturgha oxshash milletchiler sirtta qaldi.

uning axiri toghrisida oxshimighan bayanlar bar. kul yazma matériyallargha tayinip, ghuljidiki sowét konsuli dabishinning stalindin kelgen buyruq bilen uni qorghasqa élip barghanliqini, u yerdin ayropilan'gha olturghuzup rusiyege élip ketkenlikini yazidu. sowétke qarshi qazaq menbeliri mundaq sözleydu: 1946-yili 16-awghust töt sowét ofitséri qorghastin chégradin ötüp, uni ghuljidiki öyide yoqlap, qorghasqa tamaqqa teklip qilghan; u ularning mashinisigha olturup ketken we qaytip kelmigen. bir tetqiqatchi uni xitaylar oghrilap ketken deydu; kul buni ret qilidu. u ghayib bolghandin kéyin ghulja hökümiti exmetjan qasimini re'is qilip jakarlidi, sowét tesiri kücheydi, osman baturning ghulja bilen alaqisi pütünley üzüldi. kulning yézishiche, u 1976-yili tashkentte wapat bolghan.

Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

Menbeler (2)
  • Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Peqet menbe körsitilidu
  • Wikidata · Peqet menbe körsitilidu

Yillar peqet Wikidata din élindi; téxi ikkinchi menbe bilen tekshürülmigen.

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemYashighan dewrdiki döletlerJungxua Xelq Jumhuriyiti