سەركەردە · ? – 757-يىل
ئەن لۇشەن
An Lushan
755-يىلىدىكى ئىسيانى تاڭنى پارچىلاپ، ئۇيغۇر ئاتلىقلىرىنى قۇتقۇزغۇچى سۈپىتىدە خەنزۇ يۇرتىغا ئېلىپ كەلگەن چېگرا سەركەردىسى.
«كونا تاڭنامە» ئۇنى «ئارىلاش قانلىق خۇ» دەيدۇ: ئانىسى تۈرك شامانى ئىدى، ئىسمى سوغدىچە روخشان، يەنى «نۇرلۇق»؛ ئۇ ئالتە تىل بىلەتتى ۋە چېگرا بازارلىرىدا دەللاللىق قىلاتتى. 756-يىلى ئۆزىنى يەن خانى دەپ جاكارلىغان؛ 757-يىلنىڭ بېشىدا ئوغلىنىڭ ئادەملىرى ئۇنى چېدىرىدا ئۆلتۈرگەن.
ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
- 755-يىلقوزغىلاڭئەن لۇشەن ئىسيانىتاڭنى پارچىلاپ، ئۇيغۇرلارنى ئۇنىڭ قۇتقۇزغۇچىسىغا ئايلاندۇرغان ئىسيان.
- 757-يىلۋاپات بولغانئەن لۇشەن
چېگرادىكى بىر دەللال قانداق قىلىپ ئىمپېراتورنىڭ ئىشەنچىسىگە ئېرىشتى؟
گەپ بىلەن، ئۇسۇل بىلەن ۋە پارا بىلەن. «كونا تاڭنامە»گە كۆرە، ئۇنىڭ ئانىسى ئاشىدې جەمەتىدىن بولغان تۈرك قامى ئىدى؛ ئۇ يەتىم قېلىپ، ئانىسى بىلەن تۈركلەر ئارىسىدا چوڭ بولغان، كېيىن ئۆگەي ئاتىسىنىڭ «ئەن» فامىلىسىنى ئالغان. تاڭنامە ئۇنىڭ ئىسمىنى تۈركچە «جەڭ» دېگەن سۆزدىن كەلگەن دەيدۇ؛ مىلۋارد بولسا ئۇنىڭ ئىسمىنى سوغدچە «روخشان»، يەنى «نۇرلۇق» دەپ ئوقۇيدۇ، ئۇ يېرىم سوغد، يېرىم تۈرك ئىدى. ئۇ ئالتە تىل بىلەتتى، چېگرا بازارلىرىدا دەللاللىق قىلاتتى. قوي ئوغرىلاپ تۇتۇلغاندا، ئۇنى تاياق بىلەن ئۇرۇپ ئۆلتۈرمەكچى بولغان قوماندان جاڭ شۇگۇيگە: «سىز ئىككى قەبىلىنى يوقاتماقچى ئەمەسمۇ؟ نېمىشقا مېنى ئۆلتۈرىسىز!» دەپ ۋارقىرىدى؛ جاڭ ئۇنىڭ سۆزىنى ياقتۇرۇپ قويۇپ بەردى ۋە كېيىن ئۇنى ئوغۇللۇققا ئالدى.
ئۇ ئوردىدا تېز ئۆستى. ئۇ ئىمپېراتورنىڭ ئامراق خانىشى ياڭ گۇيفېينىڭ ئوغۇللۇقىغا كىرىپ، ئوردىغا كىرگەندە ئاۋۋال ئۇنىڭغا، ئاندىن ئىمپېراتورغا تەزىم قىلاتتى: «بىز ياتلار ئاۋۋال ئانىغا، ئاندىن ئاتىغا ھۆرمەت قىلىمىز.» ئۇ شۇنچىلىك سېمىز ئىدىكى، قورسىقى تىزىدىن ئېشىپ ساڭگىلاپ تۇراتتى، ئېغىرلىقى 330 جىڭ ئىدى؛ لېكىن ئىمپېراتورنىڭ ئالدىدا سوغدلارنىڭ چاقپەلەك ئۇسۇلىنى شامالدەك تېز ئوينايتتى. ئۇ ئۆتكەن-كەچكەنگە پارا بېرىپ، ئۆزى ھەققىدە ياخشى گەپ قىلدۇراتتى؛ ياڭ گوجۇڭ ئۇنىڭ چوقۇم ئىسيان كۆتۈرىدىغانلىقىنى ئېيتقاندىمۇ، ئىمپېراتور ئۇنىڭغا ئىشىنىشتىن ۋاز كەچمىدى.
مەنبەلەر: Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 200A: An Lushan، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
ئۇ قانداق ئىسيان كۆتۈردى، قانداق ئۆلدى؟
تېز كۆتۈرۈلۈپ، تېز ئۆلدى. «كونا تاڭنامە»گە كۆرە، 755-يىلى 11-ئايدا ئۇ فەنياڭدا ياڭ گوجۇڭنى جازالاش باھانىسى بىلەن 150 مىڭ ئاتلىق ۋە پىيادە ئەسكەر بىلەن ئىسيان كۆتۈردى. ئىمپېرىيە ئۇزۇن ۋاقىت تىنچ ياشىغانىدى، خەلق ئۇرۇشنى بىلمەيتتى؛ ئوردا قاراۋۇللىرى بازاردىكى ئۇششاق سودىگەرلەردىن تەركىب تاپقانىدى. 12-ئايدا ئۇ لوياڭنى ئالدى. ئوغلى قىڭزوڭ ئوردىدا ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى ئاڭلاپ، «ئوغلۇمنىڭ نېمە گۇناھى بار ئىدى!» دەپ يىغلاپ، ئەسىرگە چۈشكەن ئالتە-يەتتە مىڭ ھۆكۈمەت ئەسكىرىنى ئۆزئارا قىرىشقا بۇيرۇدى. 756-يىلى ئۇ ئۆزىنى يەن ئىمپېراتورى دەپ جاكارلىدى، ئاندىن تۇڭگۇەن ئۆتكىلى يىقىلدى، ئىمپېراتور شۈەنزوڭ سىچۇەنگە قاچتى.
ئۇنىڭ بەدىنى ئۇنىڭغا قارشى چىقتى. سېمىزلىكىدىن ئۇنىڭ ھەمىشە يارىسى بار ئىدى، ئىسياندىن كېيىن كۆزى ئاستا-ئاستا كور بولدى، ئاغرىقتىن بەكلا جىددىيلىشىپ، ئەتراپىدىكىلەرنى ئۇرۇپ-سوقاتتى. 757-يىلى 1-ئاينىڭ بىرىنچى كۈنى ئۇ مۇبارەكلەش مۇراسىمىنى ئاغرىقتىن ئوتتۇرىدا توختاتتى. مەسلىھەتچىسى يەن جۇاڭ ۋە ئۇ ئۆزى ئاختا قىلغان، ئۆزى ئەڭ ئىشىنىدىغان خىزمەتكار لى جۇئېر ئۇنىڭ چېدىرىغا كىرىپ، چوڭ قىلىچ بىلەن قورسىقىنى يېرىپ تاشلىدى. كور ئەن لۇشەن كارىۋىتىنىڭ بېشىدا ساقلايدىغان قىلىچنى ئىزدەپ تاپالماي، چېدىرنى سىلكىپ: «بۇ ئۆز ئۆيۈمدىكى ئوغرى!» دەپ ۋارقىرىدى ۋە جان ئۈزدى. ئۇنى كارىۋات ئاستىغا كولانغان ئورەككە كىگىزگە ئوراپ كۆمدى. كېيىنكى ئايدا تاڭ ئىمپېراتورى سۇزوڭ ئۇيغۇرلارغا ئەلچى ئەۋەتىپ، ئۇلاردىن ياردەم سورىدى.
مەنبەلەر: Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 200A: An Lushan، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست
مەنبەلەر (2)
بۇ يىل پەقەت بىر مەنبەدە كۆرسىتىلگەن؛ تېخى ئىككىنچى مەنبە بىلەن تەكشۈرۈلمىگەن.




