تېما · ≈ مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 138-يىل – 1713-يىل
سودا ۋە يىپەك يولى
سوغد كارۋانلىرىدىن ئاتۇش سودىگەرلىرىگىچە: بۇ يۇرتتىن ئۆتكەن ماللار، ئەلچىلەر ۋە ئۇلارنى ئېلىپ يۈرگەن كىشىلەر.
8 ۋەقە · 3 كىشى · 2 بۇيۇم

«يىپەك يولى» دېگەن نېمە ئىدى؟
بىر يول ئەمەس، بىر تور. مىلۋاردنىڭ يېزىشىچە، «يىپەك يولى» ئاتالغۇسى ئەمەلىيەتتە دېگۈدەك خاتا: يىپەك ئالماشتۇرۇلغان نۇرغۇن مالنىڭ بىرىلا ئىدى، غەربتىن جۇڭگوغا كىرگەن ماللار جۇڭگودىن چىققانلىرىدىن كەم ئەمەس ئىدى، يول بىر ئەمەس، كۆپ ئىدى. ئۇ «سوغد تورى» دېگەن ئاتالغۇنى تېخىمۇ مۇۋاپىق دەپ قارايدۇ: بۇ ئىرانچە سۆزلەيدىغان سودىگەرلەر يەتتەسۇ، باكترىيە، ھىندى دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىمى، شىنجاڭ ۋە جۇڭگونىڭ غەربى ۋە شىمالىدا جايلاشقان جامائەلىرى ئارقىلىق شەرق-غەرب سودىسىنى ئىگىلىگەن، ئاخىرى ۋىزانتىيە بىلەنمۇ سودا ئالاقىسى ئورناتقان. سوغدچە يىپەك يولىنىڭ ئورتاق تىلى بولدى.
بىر باج ھۆججىتى بۇنى سان بىلەن كۆرسىتىدۇ: 620-يىللاردىكى بىر گاۋچاڭ (ھازىرقى تۇرپان ئەتراپىدا) باج ھۆججىتىدە تىزىلغان ئوتتۇز بەش سودا مۇئامىلىسىنىڭ يىگىرمە توققۇزىدا بىر سوغد بار. سوغدلار ئەلچى بولدى، ئۇلارنىڭ كارۋانلىرى ھاجىلار ۋە راھىبلارنى بىللە ئېلىپ ماڭدى. مىلۋارد خەن سۇلالىسىنىڭ غەربىي يۇرتنى ساقلىشى بىلەن كۇشانلارنىڭ باكترىيەدىكى ئورنىمۇ بۇ سودىنىڭ گۈللىنىشىگە ياردەم بەرگەن دەيدۇ.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
سودا بۇ زېمىنغا نېمە ئېلىپ كەلدى؟
مالدىن باشقا نۇرغۇن نەرسە. سوغد كارۋانلىرى بىلەن دىنلار، يېزىقلار ۋە ئىدىيەلەر كەلدى؛ ئۇيغۇرلارنىڭ يېزىقى ۋە مانى دىنى سوغدلار ئارقىلىق كەلدى. مىلۋاردنىڭ يېزىشىچە، 751-يىلىدىكى تالاس جېڭىدە ئەسىر ئېلىنغان جۇڭگولۇقلار سەمەرقەنتتە كەڭ كۆلەملىك قەغەز ئىشلەپچىقىرىشنى باشلىغان، قەغەز سوغد سودىگەرلىرى ئارقىلىق پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىغا تارقىلىپ، پاپىرۇس ۋە تېرە قەغەزنىڭ ئورنىنى ئالغان. قوچۇ ئۇيغۇر دۆلىتى تاڭ، سۇڭ، لياۋ ۋە جىن بىلەن چارۋا، دېھقانچىلىق ۋە كان مەھسۇلاتلىرى سودىسى قىلدى.
سودا سىياسەتنىمۇ ئۆزگەرتتى. مانىياخنىڭ پارسقا يىپەك سېتىشقا تىرىشىشى ۋە ئۇنىڭ ئوتتا كۆيدۈرۈلۈشى تۈركلەر بىلەن پارسنى دۈشمەن، تۈركلەر بىلەن ۋىزانتىيەنى ئىتتىپاقداش قىلدى. 19-ئەسىردە قوقەند سودىگەرلىرى قەشقەرگە مۇھىم بولۇپ، چىڭ سۇلالىسى جاھانگىر قوزغىلىڭىدىن كېيىن قوقەند سودىسىنى بايقۇت قىلدى؛ مىلۋارد بۇ بايقۇتنى ئېغىر تاشقى سىياسەت مەغلۇبىيىتى دەيدۇ. 20-ئەسىرنىڭ بېشىدا ئاتۇشلۇق سودىگەرلەر قازان، ئىستانبۇل ۋە ياۋروپانى كۆرۈپ قايتىپ، يېڭى ئۇسۇل مەكتەپلىرىنى ئاچتى.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux (St Petersburg, 1903)
ۋەقەلەر
- ≈ مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 138-يىلجاڭ چيەننىڭ غەربكە سەپىرىۋەقە
- 73-يىلبەن چاۋ غەربىي يۇرتتائۇرۇش · كروران قەدىمكى شەھىرى
- 545-يىلبىر سوغد ئەلچى تۈركلەرگە باردىۋەقە
- ≈ 567-يىلتۈرك ئەلچىلىرى ۋىزانتىيەدەكېلىشىم · ئىستانبۇل
- ≈ 620-يىلگاۋچاڭدىكى سوغدى سودىگەرلىرىۋەقە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى
- 755-يىلئەن لۇشەن ئىسيانىقوزغىلاڭ
- ≈ 981-يىلسۇڭ ئەلچىسى قوچۇداۋەقە · قوچۇ قەدىمكى شەھىرى
- ≈ 1713-يىلجۇڭغارلار ئالتەشەھەرنى سىقتىۋەقە · قەشقەر شەھىرى






