تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
دۆلەتلەر

قۇمۇل خانلىقى (چىڭ سۇلالىسىگە تەۋە)

Kumul Khanate (under the Qing)

چىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ئىككى ئەسىردىن ئارتۇق ئۆزىنىڭ كىچىك دۆلىتىنى ساقلاپ قالغان، ئاخىرقى خان مەقسۇتشاھ ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى 1931-يىلىدىكى قوزغىلاڭنى پەيدا قىلغان قۇمۇل ئۇيغۇر خانلىرى.

ئۇ 1697-يىلدىن 1930-يىلغىچە داۋاملاشقان.

قۇمۇل شاھزادىلىرى چىڭ دەۋرىدە ئۆز دۆلىتىنى قانداق ساقلاپ قالغان؟

غالىب تەرەپتە تۇرغانلىقى ئۈچۈن. قۇمۇل ۋە تۇرپان ھۆكۈمدارلىرى جۇڭغارلارغا قارشى ئۇرۇشلاردا چىڭ سۇلالىسىگە ياردەم بەرگەنىدى؛ بۇنىڭ بەدىلىگە ئۇلار چىڭ سۇلالىسى موڭغۇل بەگلىرى ئۈچۈن قوللانغان تۈزۈم ئىچىدە «ۋاڭ» قىلىندى. ئۇلار دۆلەتكە باج تۆلىمەيتتى، چىڭ خان جەمەتى ئەزالىرىغا ئوخشاش ئۇنۋانلارغا ئىگە ئىدى، ئۆز خىزمەتكارلىرىنى ساقلايتتى ۋە زېمىنىدىكى خەلقنى قارام دېھقان سۈپىتىدە ئىدارە قىلاتتى. ئۇلارنىڭ جەمەتلىرى تارىمنىڭ باشقا شەھەرلىرىگىمۇ ئەڭ يۇقىرى مۇسۇلمان ئەمەلدارلارنى بېرەتتى. چىڭ سۇلالىسى 1870-يىللاردا قايتىپ كەلگەندە، قۇمۇل ۋاڭى ئەجدادلىرى چيەنلۇڭ خانغا ياردەم قىلغاندەك زو زۇڭتاڭغا ياردەم قىلدى ۋە شىنجاڭ 1884-يىلى ئۆلكە بولغاندىن كېيىنمۇ يەر ۋە قاراملىرىنى ساقلاپ قالدى.

ئۇلارنىڭ ئاخىرقىسى مەقسۇد شاھ ئوردىغا تازىم قىلىش ئۈچۈن بېيجىڭغا باراتتى، ئوردىغا ئولپان سۈپىتىدە قوغۇن ئەۋەتەتتى؛ ئۇ خەنزۇچە سۆزلەيتتى، ئوردا بېغىنى بېيجىڭ بېغىغا ئوخشىتىپ ياساتقانىدى. كۇل 1928-يىلى ۋاڭلىقتا 25–30 مىڭ ئۇيغۇر، ۋاڭنىڭ قول ئاستىدا 21 بەگ ۋە خىتاي ئەسكەرلىرىدىن ياخشىراق تەربىيەلەنگەن دېيىلگەن بىر ئۇيغۇر قاراۋۇل قىسمى بارلىقىنى يازىدۇ. كۇل خەنزۇچە «ۋاڭ» سۆزىنى خانلىق ئەمەس، «بەگ»، بەگلىك دەپ تەرجىمە قىلىش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

بۇ كىچىك دۆلەتنىڭ ئاخىرلىشىشى نېمە ئۈچۈن قوزغىلاڭ پەيدا قىلغان؟

چۈنكى ۋاڭدىن ئاغرىنغان خەلق يېڭى تۈزۈمنى تېخىمۇ يامان دەپ بىلدى. ۋاڭنىڭ ھاشارى ئۇزۇندىن بۇيان نارازىلىق پەيدا قىلىپ كېلىۋاتاتتى: 1907-يىلى تەخمىنەن مىڭ ئۇيغۇر دېھقان ئۇنىڭ ئوردىسىغا كېلىپ، خىتاي كۆچمەنلىرىدەك، قارام ئەمەس، ئىجارىكەش سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنىشنى تەلەپ قىلدى؛ 1912-يىلى قۇمۇل ئۇيغۇرلىرى تۆمۈر ئىسىملىك بىر يېتەكچى بىلەن قوزغالدى. مەقسۇد شاھ ۋاپات بولغاندا، ۋالىي جىن شۇرېن ۋاڭلىقنى، كۇلغا كۆرە 1931-يىلى (فوربېس ۋە مىلۋاردتا 1930-يىلى)، ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، خەن سۇلالىسىنىڭ كونا ناملىرى قويۇلغان ئۈچ ناھىيەگە بۆلدى.

ئۈرۈمچى دەرھال بىرىنچى يىلى ئۈچۈن ھەسسىلەپ يەر بېجى سالدى. ئۇيغۇر دېھقانلار شۇدىگەر قويغان يەرلەر تارتىۋېلىنىپ، ئۇرۇق، سايمان ۋە ئىككى يىل باجدىن كەچۈرۈم بىلەن بىرگە گەنسۇدىكى ئاچارچىلىقتىن قاچقان خەنزۇ كۆچمەنلەرگە بېرىلدى؛ ئۇيغۇرلارغا چۆل بويىدىكى سۇسىز يەرلەر قالدى. 1931-يىلى فېۋرالدا قۇمۇل سىرتىدىكى بىر يېزىدا بىر خىتاي باجگىر بىر ئۇيغۇر ئاتىنى قىزىنى ئۆزىگە بېرىشكە مەجبۇرلىدى؛ توي ئۈستىدە غەزەپلەنگەن ئۇيغۇرلار ئۇنى ۋە ئادەملىرىنى ئۆلتۈردى. خالايىق ناھىيەنىڭ ساقچى پونكىتلىرىغا ھۇجۇم قىلدى، قۇمۇل قوزغىلىڭى باشلاندى؛ ئۇزاق ئۆتمەي ئۇنىڭغا مەرھۇم ۋاڭنىڭ ئىككى ۋەزىرى خوجا نىياز ۋە يولۋاس خان باشچىلىق قىلدى.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

ۋەقەلەر

شۇ دەۋردىكى كىشىلەر

مەنبەلەر (2)

يىللار تەخمىنىي؛ ئىككىنچى مەنبە بىلەن تەكشۈرۈلىدۇ.

بۇ يەردىن قەيەرگە؟

خاتالىق مەلۇم قىلىش

ئۆزىڭىزنى ياكى ئائىلىڭىزنى تونۇتىدىغان ئۇچۇر يازماڭ.

Xeritemھېكايە يولى · 2/8 · كېيىنكى بېكەت3 · قۇمۇل دېھقانلىرى ۋاڭغا قارشى