تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
كىشىلەر · دۆلەت ئەربابى

خوجا نىياز ھاجى

Hoja-Niyaz

1931-يىلىدىكى قۇمۇل قوزغىلىڭىنىڭ رەھبىرى؛ 1933-يىلى قەشقەردە شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىسى بولغان، كېيىن شېڭ شىساي بىلەن تۈزگەن كېلىشىمى ئۇنى ئاۋۋال ھوقۇقىدىن، ئاخىرى ئەركىنلىكىدىن ئايرىغان.

1934-يىلدىن باشلاپ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان، ئەمما ھوقۇقى يوق ئىدى؛ شېڭ كېيىن ئۇنى قولغا ئالدۇرغان. قاچان ۋە قانداق ئۆلگەنلىكى تالاش-تارتىشلىق.

خوجا نىيازنىڭ سۈرىتى
خوجا نىيازنىڭ سۈرىتىئاپتورى نامەلۇم · Public domain · Wikimedia Commons

ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى

  1. 1889-يىلتۇغۇلغانقۇمۇل شەھىرى
  2. 1931-يىلقوزغىلاڭقۇمۇل قوزغىلىڭى باشلاندى1930-يىللاردا پۈتۈن شىنجاڭنى ئوتقا تۇتاشتۇرغان ۋە تۇنجى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە ئېلىپ بارغان قوزغىلاڭ.
  3. 1933-يىلقۇرۇلۇشقەشقەردە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى جاكارلاندىئۆزىنى «شەرقىي تۈركىستان» دەپ ئاتىغان تۇنجى دۆلەت: ئۇ ئۈچ ئايچىلا ياشىدى، لېكىن مىلۋارد ئۇنىڭ قۇرۇلۇشىنى ئۇيغۇر مىللەتچىلىكىنىڭ تەرەققىياتىدىكى تارىخىي ئەھمىيىتى زور ۋەقە دەپ ھېسابلايدۇ.
  4. 1934-يىليىمىرىلىشقەشقەر جۇمھۇرىيىتى يىقىلدىتۇنجى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاخىرى ۋە بىر ساتقۇنلۇق: رەئىسى باش ۋەزىرىنى تاپشۇرۇپ بەردى.
  5. 1937-يىلقوزغىلاڭ1937-يىلىدىكى جەنۇب قوزغىلىڭى ۋە تازىلاشسوۋېت ياردىمى بىلەن باستۇرۇلغان بىر ئىسيان ۋە شېڭنىڭ چوڭ تازىلاشلىرىنىڭ باشلىنىشى.
  6. ≈ 1937-يىل – 1938-يىلۋاپات بولغانئۈرۈمچى شەھىرىدەپنە قىلىنغان جاي: ئۈرۈمچى شەھىرى

جۇمھۇرىيەتنىڭ رەئىسى نېمە ئۈچۈن ئۆز باش ۋەزىرىنى تاپشۇرۇپ بەردى؟

چۈنكى ئۇ چاغقىچە ئۇ ئۆزىنىڭ كېلىشىمىنى تۈزۈپ بولغانىدى. خوجا نىياز قۇمۇل خانىنىڭ ۋەزىرلىرىدىن بىرى ئىدى ۋە 1931-يىلدىن باشلاپ قۇمۇل قوزغىلىڭىغا رەھبەرلىك قىلغان. 1933-يىلى نويابىردا قەشقەردە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى جاكارلىغانلار ئۇ تېخى ئاقسۇدا تۇرغاندا ئۇنى ئۆمۈرلۈك رەئىس قىلىپ سايلىغان؛ ئۇ 1934-يىلى يانۋاردا قىزغىن قارشى ئېلىنغان. بىر ئايدىن كېيىن ما جۇڭيىڭنىڭ خۇيزۇ قىسىملىرى ھۆكۈمەتنى قەشقەردىن قوغلاپ چىقىرىپ، ئۇيغۇر پۇقرالارنى قىرغان؛ بىر ئەسلى مەنبەگە كۆرە 4500 كىشىچە.

جەنۇبقا قېچىش جەريانىدا خوجا نىياز ۋە ئۇنىڭ قوماندانى مەھمۇد مۇھىتى تاشقورغان ئەتراپىدا سوۋېت ئاگېنتلىرى بىلەن كۆرۈشكەن. يېڭىسار ۋە يەكەندە ئۇلار باش ۋەزىر سابىت داموللا ۋە باشقا ۋەزىرلەرنى تېپىپ، ئۇنى رەئىس قىلغان كىشىلەرنى ئەسىر ئالغان ۋە ئاقسۇدا تاپشۇرۇپ بەرگەن. بۇنىڭ بەدىلىگە شېڭ شىساي ئۇنى ئۆلكىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى قىلغان. مىلۋارد جۇمھۇرىيەتنى قىسمەن مۇشۇ غەلىتە رەئىس تاللىشى سەۋەبىدىن «مۈجمەل» دەپ ئاتايدۇ: ئاللىقاچان ھەربىي باشلىقنىڭ ئىتتىپاقدىشى بولغان بىر خاننىڭ ۋەزىرى.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)

ئۇنىڭ ئاخىرى نېمە بولدى؟

بۇ كېلىشىم ئۇنىڭغا ئانچە نەرسە ئېلىپ كەلمىگەن. مۇئاۋىن رەئىس سۈپىتىدە ئۇنىڭ ھوقۇقسىز بىر ئۇنۋانى بار ئىدى، شېڭ شىسايىنىڭ 1937-يىلدىن كېيىنكى تازىلاشلىرى باشلانغاندا، ياپونلار ئۈچۈن جاسۇسلۇق قىلغان دەپ ئەيىبلىنىپ قولغا ئېلىنغان. ئۇنىڭ قاچان ۋە قانداق ئۆلگەنلىكى تالاش-تارتىشلىق: فوربېس ئەنگلىيە ھىندىستان مىنىستىرلىكى ھۆججەتلىرىگە ئاساسەن 1937–1938-يىللىرى قىشتا ئۆلتۈرۈلگەن دەيدۇ؛ ۋىكىسانلىق 1941-يىلى ئۈرۈمچى تۈرمىسىدە دەيدۇ. ئىككى قاراش تۆۋەندە يانمۇيان تۇرىدۇ.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Wikidata

مەنبەلەر (3)

يىللار پەقەت Wikidata دىن ئېلىندى؛ تېخى ئىككىنچى مەنبە بىلەن تەكشۈرۈلمىگەن. Wikidata باشقا بىر يىلنى بېرىدۇ: 1941-يىل.

بۇ يەردىن قەيەرگە؟

خاتالىق مەلۇم قىلىش

ئۆزىڭىزنى ياكى ئائىلىڭىزنى تونۇتىدىغان ئۇچۇر يازماڭ.

Xeritemھېكايە يولى · 2/13 · كېيىنكى بېكەت3 · خوتەندە ئەمىرلەر ھۆكۈمىتى قۇرۇلدى