تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ھېكايە يولىيېڭى مەكتەپلەر ۋە «ئۇيغۇر» نامى

ئەخمەت كامال ئىلكۇل

رودوستىن قەشقەرگە.

تەلئەت پاشا 1914-يىلى شەرقىي تۈركىستانغا ئەۋەتكەن، 1915-يىلى قولغا ئېلىنغۇچە ئاتۇشتا دارىلمۇئەللىمىن ئاچقان ئوسمانلى ئوقۇتقۇچىسى. مەھمەد ئىمىن بۇغرا بىر مەزگىل ئۇنىڭدىن ئوقۇغان. ئۇ رودوس ئارىلىدا تۇغۇلغان؛ ئىتالىيە ئارالنى 1912-يىلى ئالغاندىن كېيىن ئىستانبۇلدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان؛ 1920-يىلىغىچە تۈركىيەگە قايتقان ۋە كېيىن ئەسلىمىلىرىنى يازغان.

ئۇنىڭ ئاتۇشتىكى مەكتىپىدە نېمىلەر ئۆگىتىلدى؟

ئىستانبۇل دەرسلىكلىرىدىن دىن، تارىخ ۋە جۇغراپىيە، ۋە ئۇنىڭدىن ئارتۇقى: ھۈسەينىيە دارىلمۇئەللىمىنىنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى ئۇ يازغان بىر پەسنى ئوينىغان، تۈرك مارشلىرىنى ئېيتقان، ئوسمانلى ئوردا كىيىمىنى ئۈلگە قىلغان فورما كىيگەن ۋە ئۇلارغا ئوسمانلى سۇلتانى ئۇلارنىڭ ئالىي ھۆكۈمدارى دەپ ئۆگىتىلگەن. تېز ئوقۇتقۇچى يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن ئۇ ئەرەبچە ۋە پارسچىنى ياخشى بىلىدىغان مەدرىسە تالىپلىرىنى ئاتۇشنىڭ داڭلىق ئائىلىلىرىنىڭ بالىلىرى بىلەن بىرگە مەكتەپكە ئالغان؛ كېيىن مەكتەپ قىزلار ئۈچۈنمۇ سىنىپ ئاچقان. مەكتەپ ئاۋۋال قەشقەردە ئېچىلماقچى ئىدى، ئەمما خىتاي دائىرىلىرىدىن قورققان بىر باي سودىگەر توسقۇنلۇق قىلغان؛ شۇنىڭ بىلەن ئۇ ھۈسەيىن مۇسابايېۋنىڭ پۇلى بىلەن ئاتۇشتا قۇرۇلغان.

بۇ ئوسمانلى پۇرىقى مۇتەئەسسىپلەرنىمۇ، ئەنگلىيە ۋە روسىيە كونسۇللىرىنىمۇ ئەندىشىگە سالغان. 1915-يىلى يازدا ياڭ زېڭشىن ئۇنى قولغا ئالدۇرغان. خىتاي 1917-يىلى گېرمانىيە بىلەن مۇناسىۋىتىنى ئۈزگەندىن كېيىن، شىنجاڭدىكى ئوسمانلى تۈركلىرى ھىمايىسىز قالغان؛ ياڭ ئۇنى تەرجىمان قىلىپ ئۈرۈمچىگە ئېلىپ كەلگەن ۋە ئۇرۇشتىن كېيىن باشقا ئەسىرلەر بىلەن بىرگە قايتۇرۇش ئۈچۈن شاڭخەيگە ئەۋەتكەن. ئۇ 1920-يىلىغىچە تۈركىيەگە قايتقان.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

ئۇ نېمە ئۈچۈن ئاتۇشقا كەلدى؟

چۈنكى قەشقەر ئىستانبۇلدىن ئوقۇتقۇچى سورىغان. 1913-يىلى ھۈسەيىن مۇسابايېۋ تەلئەت پاشادىن زامانىۋى مائارىپ كۆرگەن ئوقۇتقۇچى سوراش ئۈچۈن ئىستانبۇلغا ئادەم ئەۋەتكەن؛ تەلئەت ۋە زىيا گۆكئالپنىڭ ئارزۇسى بىلەن ئەھمەد كامال بۇ سەپەرنى مۇقەددەس بۇرچ دەپ بىلىپ، 1914-يىلى 16-فېۋرال يولغا چىققان ۋە 1914-يىلى 14-مارت ئاتۇشقا يېتىپ كەلگەن. ئۇ 1908-يىلدىن كېيىن كالىمنوس ئارىلىدا باش مۇئەللىم بولغان؛ ئۆزى تۇغۇلغان رودوسنى ئىتالىيە 1912-يىلى ئىگىلىگەندىن كېيىن ئىستانبۇلدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان ۋە تەلئەتكە يېقىنلاشقان. ئۇنىڭ مەكتىپىدە باشقىلار قاتارىدا ياش مەھمەد ئىمىن بۇغرامۇ ئوقۇغان. كېيىن ئۇ «چىن-تۈركىستان ۋە شاڭخەي ئەسلىمىلىرى»نى يازغان ۋە 1966-يىلى ۋاپات بولغان. ئۇ 1889-يىلى رودوستا تۇغۇلغان، بەش يېشىدا ئاتىسىدىن ئايرىلغان.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

مەنبەلەر (2)