بېكەت 3 / 10 · قۇرۇلۇش · 1883-يىل / 1885-يىل · تالاش-تارتىشلىق
ئاتۇشتا تۇنجى يېڭى ئۇسۇل مەكتەپ
يادلاشنىڭ ئورنىغا جۇغراپىيە.
يېڭى ئۇسۇل مەكتەپلىرىنىڭ تۇنجىسى؛ مىلۋارد ئۇلاردا يېتىشكەن ئىككى ئەۋلاد ئوقۇغۇچىنى 1930-يىللاردىكى تۈركىي مىللەتچىلىكنىڭ مەنبەلىرىدىن بىرى دەپ قارايدۇ. كونا مەكتەپلەردە ئەرەب ۋە پارس تىلىدىكى تېكىستلەر يادلىتىلاتتى؛ ھۈسەيىنباي مۇسابايېۋ ئاتۇشتا (1883 ياكى 1885-يىلى) ئاچقان مەكتەپ بولسا قازان ۋە ئىستانبۇلنىڭ پروگراممىسىغا ئەگىشىپ، تىل-ئەدەبىيات، ھېساب، تارىخ، جۇغراپىيە، تەبىئەت، رەسىم، تەنتەربىيە، رۇسچە ۋە ئەرەبچە ئۆگەتتى. تۇنجى ئوقۇتقۇچىلار يەرلىك كىشىلەر بولۇپ، كېيىن قازاندىكى مۇئەللىملەر مەكتىپىگە ئەۋەتىلدى.
ئۇنىڭدا نېمە يېڭى ئىدى؟
دىننىڭ ئورنى. يېڭى مەكتەپلەر ھېساب، جۇغراپىيە ۋە تەبىئىي پەنلەردىن باشقا ئىسلامنى ۋە يەرلىك تۈركىي تىلنى ئايرىم دەرس قىلىپ ئۆگەتتى. ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ مەكتەپ ۋە مەدرىسىلىرىدە پەقەت ئىسلام ئۆگىتىلەتتى، ئۇمۇ ئەرەب ۋە پارس تىلىدىكى تېكىستلەرنى قايتا-قايتا ئوقۇش ئارقىلىق؛ يادلاشنىڭ ئۆزى مەقسەت ئىدى. يېڭى مەكتەپلەر بولسا ئىسلامنى ئايرىم بىر پەن قىلىپ ئايرىدى. مۇتەئەسسىپ ئۆلىمالار بۇنىڭغا قارشى چىقتى، چۈنكى بۇ ئىسلامنى باشقا بىلىملەر بىلەن تەڭ قاتارغا قويغاندەك كۆرۈنەتتى. ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىتىش ۋە خەلق تىلىدىكى تېكىستلەرنى ئىشلىتىشمۇ يېڭىلىق ئىدى، ئۇ شەكىللىنىۋاتقان تۈركىي مىللەتچىلىك بىلەن زىچ باغلانغانىدى.
يېڭىلىق ھەممىنى ئەنسىرەتتى. يەكەنلىك بىر مۇتەئەسسىپ ئالىم، غۇلام مۇھەممەدخان، 1910–1920-يىللاردىكى خەتەرلىك يېڭىلىقلارنىڭ تىزىملىكىنى تۈزگەن: بۇخارا ۋە جۇڭگودىكى بولشېۋىكلار (ئۇ 1920-يىللاردىكى گومىنداڭنى «جەدىد خىتايلار» دەپ ئاتىغان)، سۇلتاننى تەختتىن چۈشۈرۈپ، ئۇنىڭ ھەرەمىنى خەلققە ئاچقان ۋە سەللە ئوراشنى چەكلىگەن تۈركلەر، مەككە ۋە مەدىنىنى ئىگىلەپ، مازارلارنى بۇزۇۋاتقان ۋەھھابىيلار. ئەڭ يامىنى، ئىبنى سەئۇد ۋە ئوغلى فرانسۇزچە بىلىدىكەن، دېگەن گەپ.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
ئۇنىڭدىن نېمە چىقتى؟
بىر ئەۋلاد رەھبەرلەر. مىلۋاردنىڭ يېزىشىچە، دەسلەپتە يېڭى مەكتەپلەر تەشۋىق قىلغان «مىللەت» ئېنىق ئەمەس ئىدى: بۇ تېخى «ئۇيغۇر» مىللىتى ئەمەس، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ تۈركىي مۇسۇلمانلىرى ئىدى؛ تۇرپاننىڭ ئاستانە كەنتىدىكى مەكتەپتە ئوقۇغۇچىلار «ئانا تىلى»نى مەدھىيىلەيدىغان ناخشا ئېيتاتتى، ئەمما سۆزلىرى تاتارچە ئىدى. كۆپ يەرنى كۆرگەن سودىگەرلەر ياشلارنىڭ ھازىرقى سىياسىي ۋە سودا مۇھىتىدا ئىش قىلالىشىنى ئارزۇ قىلاتتى؛ شۇڭا مەكتەپلەر كېڭەيگەنسېرى خەنزۇچە، رۇسچە، تۈركچە ۋە ھېسابات دەرسلىرىنى قوشتى.
مەكتەپلەر ئاسان ياشىمىدى: ياڭ زېڭشىن مۇتەئەسسىپ مۇسۇلمانلارنىڭ جەدىد مەكتەپلىرىنى تاقىشىغا يول قويدى. لېكىن ئۇلارنىڭ تەسىرى توختىمىدى. مىلۋارد 1930-يىللاردىكى قوزغىلاڭلارنىڭ سەۋەبلىرى ئىچىدە جەدىد مەكتەپلىرىدە ئوقۇغان ئىككى ئەۋلاد ئوقۇغۇچىدا يېتىلگەن تۈركىي مىللەتچىلىكنى سانايدۇ. 1933-يىلى قەشقەردە جاكارلانغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەھبەرلىرىنىڭ كۆپى قەشقەر-ئاتۇشنىڭ ئوقۇتقۇچى ۋە سودىگەرلىرى ئىدى؛ ئۇلارنىڭ ئارىسىدا مۇسابايلارنىڭ ئىنىسى دەپ ئېيتىلىدىغان يېزا ئىگىلىك مىنىستىرى ئابۇھەسەنمۇ بار ئىدى.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
مەنبەلەر (1)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ




