بېكەت 4 / 8 · ھۆكۈمدار · 1864-يىل – 1930-يىل
مەقسۇت شاھ
«گوبىنىڭ پادىشاھى».
ياۋروپالىق ساياھەتچىلەر «گوبى پادىشاھى» دەپ ئاتىغان قۇمۇلنىڭ ئاخىرقى خانى؛ ئۇنىڭ 1930-يىلدىكى ۋاپاتى خانلىقنى ئاخىرلاشتۇرغان ۋە 1931-يىلىدىكى قۇمۇل قوزغىلىڭىنى پەيدا قىلغان. ئۇ يىگىرمە بىر بەگ ئارقىلىق 25–30 مىڭچە قۇمۇللۇقنى باشقۇرغان، ئۈرۈمچىگە ئازراق ئولپان تۆلەپ، ئۇنىڭدىن يىللىق ياردەم پۇلى ئالغان. 1930-يىلى مارتتا قېرىلىقتىن ۋاپات بولغان؛ ئاندىن جىن شۇرېن خانلىقنى ئەمەلدىن قالدۇرغان (مەنبەلەرگە كۆرە 1930 ياكى 1931-يىلى).
«گوبى پادىشاھى» ئۆز خانلىقىنى قانداق باشقۇردى؟
كونا ئۇسۇلدا ۋە ئېھتىياتچانلىق بىلەن. 1911-يىلدىكى ئىنقىلاب ۋاقتىدا تەختتە ئولتۇرغان مەقسۇت شاھ خىتايلارغا «قۇمۇل ۋاڭى»، پۇقرالىرىغا «خان مەقسۇت» ياكى «سۇلتان مەقسۇت»، ياۋروپالىق سەيياھلارغا «گوبى پادىشاھى» ئىدى؛ بىر سەيياھ ئۇنى «ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئاخىرقى مۇستەقىل خانى» دەپ ئاتىغان. ئۇ تۈركىي تىلدا خىتايچە تەلەپپۇز بىلەن سۆزلەيتتى، خىتاي كىيىمى كىيەتتى، لېكىن ئۇزۇن ئاق ساقىلى بار بولۇپ، داۋاملىق سەللە ياكى ئۇيغۇر دوپپىسى كىيەتتى. ئۇ قۇمۇلنىڭ ئۈچ شەھىرىنىڭ بىرى بولغان مۇسۇلمان شەھىرىدىكى كونا ۋە ۋەيرانە ئوردىدا تۇراتتى.
كۇل ۋە فوربېسنىڭ يېزىشىچە، 1928-يىلغا كەلگەندە ئۇ 25-30 مىڭ قۇمۇللۇقنى يىگىرمە بىر بەگ ئارقىلىق باشقۇراتتى: تۆتى شەھەرگە، بەشى تۈزلەڭلىكتىكى كەنتلەرگە، ئون ئىككىسى باركۆل ۋە قارلىق تاغدىكى تاغلىق جايلارغا مەسئۇل ئىدى. ئۇنىڭ ئۇيغۇرلاردىن تەشكىل تاپقان، خىتاي ئەسكەرلىرىدىن ياخشىراق تەربىيەلەنگەن دېيىلىدىغان قوراللىق قوشۇنى بار ئىدى. ئۇ ئۈرۈمچىگە ئازراق ئولپان تۆلەپ، ئورنىغا يىلىغا 1200 سەر كۈمۈش ياردەم ئالاتتى. قۇمۇل خەلقى پەقەت خانغا مال (قوي-ئۆچكە) بىلەن باج تاپشۇراتتى؛ فوربېسنىڭ يېزىشىچە، ئاپتونومىيە ئۇلار ئۈچۈن «ئادەتتىكى بىر توپ ئاچكۆز خىتاي ئەمەلدارى»دىن خالىي بولۇش دېگەنلىك ئىدى.
مەنبەلەر: Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
ئۇنىڭ ئۆلۈمى نېمە ئۈچۈن قوزغىلاڭ پەيدا قىلدى؟
چۈنكى خانلىق ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قۇمۇلدىنمۇ چوڭراق مەنىگە ئىگە ئىدى. ئۇنى شەخسەن تونۇيدىغان مىسسىيونېر ئاياللار مىلدرېد كېيبل ۋە فرانسېسكا فرېنچنىڭ يېزىشىچە، تۇرپان ۋە تارىم ۋاھەلىرىدىكى مۇسۇلمانلار ئۆز ئىرقى، دىنى ۋە تىلىدىكى بىر كىشى «گوبى پادىشاھى» ئۇنۋانى بىلەن قۇمۇلدا تەختتە ئولتۇرغۇچە سەۋر قىلاتتى. ياڭ زېڭشىن بۇنى چۈشىنەتتى؛ ئۇنىڭ ئورنىغا كەلگەن جىن شۇرېن چۈشەنمىدى.
1930-يىلى مارتتا مەقسۇت شاھ قېرىلىقتىن ۋاپات بولدى. ۋارىسى چوڭ ئوغلى ناسىر ئىدى. قۇمۇلدىكى خىتاي دىۋىزىيە كوماندىرى لى شىزېڭ خانلىقنى بىكار قىلىپ، ئۈرۈمچىگە قوشۇشنى تەكلىپ قىلدى؛ جىن بۇنى كىرىمىنى ئاشۇرىدىغان ۋە خىتاي ئەمەلدارلىرىغا يېڭى ئورۇن ئاچىدىغان ئىش دەپ خۇشاللىق بىلەن قوبۇل قىلدى، خانلىقنى ئۈچ ناھىيەگە بۆلدى. ناسىرغا ئۈرۈمچىدە «باش مەسلىھەتچى» دېگەن نام بېرىلىپ، يۇرتىغا قايتىشى چەكلەندى. شۇ ۋاقىتقىچە قۇمۇل ئۇيغۇرلىرىنىڭ يەرلىرىگە خىتاي كۆچمەنلەرنى ئورۇنلاشتۇرۇش چەكلەنگەنىدى؛ ئەمدى بۇ چەكلىمە بىكار قىلىندى، بىر يىللىق باج قەرزىمۇ يىغىۋېلىنماقچى بولدى. قۇمۇللۇقلار غەزەپلەندى، 1931-يىلى قوزغىلاڭ پارتلىدى، ئۇ پۈتۈن شەرقىي تۈركىستانغا تارقالدى.
مەنبەلەر: Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
مەنبەلەر (4)
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Wikidata · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ




