Béket 4 / 8 · Hökümdar · 1864-yil – 1930-yil
Meqsut Shah
«gobining padishahi».
Yawropaliq sayahetchiler «gobi padishahi» dep atighan qumulning axirqi xani; uning 1930-yildiki wapati xanliqni axirlashturghan we 1931-yilidiki qumul qozghilingini peyda qilghan. u yigirme bir beg arqiliq 25–30 mingche qumulluqni bashqurghan, ürümchige azraq olpan tölep, uningdin yilliq yardem puli alghan. 1930-yili martta qériliqtin wapat bolghan; andin jin shurén xanliqni emeldin qaldurghan (menbelerge köre 1930 yaki 1931-yili).
«gobi padishahi» öz xanliqini qandaq bashqurdi?
Kona usulda we éhtiyatchanliq bilen. 1911-yildiki inqilab waqtida textte olturghan meqsut shah xitaylargha «qumul wangi», puqralirigha «xan meqsut» yaki «sultan meqsut», yawropaliq seyyahlargha «gobi padishahi» idi; bir seyyah uni «ottura asiyaning axirqi musteqil xani» dep atighan. u türkiy tilda xitayche teleppuz bilen sözleytti, xitay kiyimi kiyetti, lékin uzun aq saqili bar bolup, dawamliq selle yaki uyghur doppisi kiyetti. u qumulning üch shehirining biri bolghan musulman shehiridiki kona we weyrane ordida turatti.
kul we forbésning yézishiche, 1928-yilgha kelgende u 25-30 ming qumulluqni yigirme bir beg arqiliq bashquratti: töti sheherge, beshi tüzlengliktiki kentlerge, on ikkisi barköl we qarliq taghdiki taghliq jaylargha mes'ul idi. uning uyghurlardin teshkil tapqan, xitay eskerliridin yaxshiraq terbiyelen'gen déyilidighan qoralliq qoshuni bar idi. u ürümchige azraq olpan tölep, ornigha yiligha 1200 ser kümüsh yardem alatti. qumul xelqi peqet xan'gha mal (qoy-öchke) bilen baj tapshuratti; forbésning yézishiche, aptonomiye ular üchün «adettiki bir top achköz xitay emeldari»din xaliy bolush dégenlik idi.
Menbeler: Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Uning ölümi néme üchün qozghilang peyda qildi?
Chünki xanliq uyghurlar üchün qumuldinmu chongraq menige ige idi. uni shexsen tonuydighan missiyonér ayallar mildréd kéybl we franséska frénchning yézishiche, turpan we tarim waheliridiki musulmanlar öz irqi, dini we tilidiki bir kishi «gobi padishahi» unwani bilen qumulda textte olturghuche sewr qilatti. yang zéngshin buni chüshinetti; uning ornigha kelgen jin shurén chüshenmidi.
1930-yili martta meqsut shah qériliqtin wapat boldi. warisi chong oghli nasir idi. qumuldiki xitay diwiziye komandiri li shizéng xanliqni bikar qilip, ürümchige qoshushni teklip qildi; jin buni kirimini ashuridighan we xitay emeldarlirigha yéngi orun achidighan ish dep xushalliq bilen qobul qildi, xanliqni üch nahiyege böldi. nasirgha ürümchide «bash meslihetchi» dégen nam bérilip, yurtigha qaytishi cheklendi. shu waqitqiche qumul uyghurlirining yerlirige xitay köchmenlerni orunlashturush cheklen'genidi; emdi bu cheklime bikar qilindi, bir yilliq baj qerzimu yighiwélinmaqchi boldi. qumulluqlar ghezeplendi, 1931-yili qozghilang partlidi, u pütün sherqiy türkistan'gha tarqaldi.
Menbeler: Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Menbeler (4)
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Peqet menbe körsitilidu
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Peqet menbe körsitilidu
- Wikidata · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu




