تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluKumul beyleri

Maksut Şah

'Gobi Kralı.'

Avrupalı gezginlerin 'Gobi Kralı' dediği son Kumul hanı; 1930'daki ölümü beyliğini bitirdi ve 1931 Kumul ayaklanmasını başlattı. Yirmi bir bey aracılığıyla 25-30 bin kadar Kumulluyu yönetti; Urumçi'ye küçük bir haraç öder, ondan yıllık bir ödenek alırdı. Mart 1930'da yaşlılıktan öldü; ardından Jin Shuren beyliği kaldırdı (kaynaklara göre 1930 ya da 1931'de).

'Gobi Kralı' hanlığını nasıl yönetti?

Eski usulle ve dikkatle. 1911 devrimi sırasında tahtta olan Maksud Şah, Çinliler için 'Hami vangı', tebaası için Han Maksud ya da Sultan Maksud, Avrupalı gezginler için 'Gobi Kralı' idi; içlerinden biri ona Orta Asya'nın son bağımsız hanı demişti. Türkçeyi belirgin bir Çince aksanla konuşur, Çin giysileri giyerdi; ama uzun beyaz bir sakalı vardı ve hep sarık ya da Uygur takkesi takardı. Kumul vahasının üç şehrinden biri olan Müslüman şehrindeki eski ve harap bir sarayda otururdu.

Kul ve Forbes'a göre 1928'de 25-30 bin Kumulluyu yirmi bir bey aracılığıyla yönetiyordu: dördü şehirden, beşi ovadaki köylerden, on ikisi Barköl ve Karlık Dağı'nın dağlık bölgelerinden sorumluydu. Çin askerlerinden daha iyi eğitildiği söylenen Uygurlardan oluşan bir milis gücü vardı. Urumçi'ye küçük bir yıllık haraç öder, karşılığında yılda 1.200 tael gümüş yardım alırdı. Kumul halkı tek vergisini, koyun ya da keçi olarak, hana öderdi; Forbes'a göre özerklik onlar için 'her zamanki açgözlü Çinli memur sürüsünden' kurtulmak demekti.

Kaynaklar: Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

Ölümü neden bir ayaklanma başlattı?

Çünkü hanlık Uygurlar için Kumul'dan fazlasını ifade ediyordu. Maksud Şah'ı şahsen tanıyan misyonerler Mildred Cable ve Francesca French'e göre, Turfan ve Tarım vahalarının Müslümanları ancak kendi ırklarından, dinlerinden ve dillerinden bir adam 'Gobi Kralı' unvanıyla Kumul'da tahtta oturduğu sürece sabrediyordu. Yang Zengxin bunu anlamıştı; halefi Jin Shuren anlamadı.

Mart 1930'da Maksud Şah yaşlılıktan öldü. Veliahdı büyük oğlu Nasır'dı. Kumul'daki Çinli tümen komutanı Li Xizeng hanlığın kaldırılıp vilayete katılmasını önerdi; Jin de gelirini artıracak ve Çinli memurlara yeni makamlar açacak bu öneriyi memnuniyetle karşıladı ve hanlığı üç idarî bölgeye ayırdı. Nasır'a Urumçi'de 'başmüşavir' unvanı verildi ve memleketine dönmesi yasaklandı. O zamana kadar Kumullu Uygurların tarım arazilerine Çinli göçmen yerleştirilmesi yasaktı; şimdi yasak kaldırıldı, bir yıllık vergi borcunun da tahsiline karar verildi. Kumullular öfkelendi ve 1931'de bütün Doğu Türkistan'a yayılacak ayaklanma patlak verdi.

Kaynaklar: Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

Kaynaklar (4)