بېكەت 5 / 13 · قۇرۇلۇش · 1933-يىل
قەشقەردە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى جاكارلاندى
1933-يىلى 12-نويابىر: تۈمەن دەرياسى بويىدا جۇمھۇرىيەت جاكارلاندى.
ئۆزىنى «شەرقىي تۈركىستان» دەپ ئاتىغان تۇنجى دۆلەت: ئۇ ئۈچ ئايچىلا ياشىدى، لېكىن مىلۋارد ئۇنىڭ قۇرۇلۇشىنى ئۇيغۇر مىللەتچىلىكىنىڭ تەرەققىياتىدىكى تارىخىي ئەھمىيىتى زور ۋەقە دەپ ھېسابلايدۇ. 1933-يىلى 12-نويابىر سابىت داموللا ۋە شەرقىي تۈركىستان ئىستىقلال جەمئىيىتى قەشقەردە، تۈمەن دەرياسى بويىدىكى زور يىغىلىشتا جۇمھۇرىيەت قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىدى؛ ئاساسىي قانۇن ئاقسۇدا تۇرۇۋاتقان خوجا نىيازنى پرېزىدېنت قىلىپ بەلگىلىدى. ھېچقانداق چەت دۆلەت ئۇنى ئېتىراپ قىلمىدى، 1934-يىلىنىڭ بېشىدا ما جۇڭيىڭنىڭ تۇڭگان قوشۇنى ئۇنى يوقاتتى.
بۇ جۇمھۇرىيەت قانداق دۆلەت بولماقچى ئىدى؟
ئۇنىڭ رەھبەرلىرىگە قاراپ باقساق بىلىنىدۇ. مىلۋارد ياپون تارىخچىسى شىنمېن ياسۇشىنىڭ تەتقىقاتىغا تايىنىپ، رەھبەرلەرنىڭ كۆپىنچىسى خوتەنلىك ئەمەس، بەلكى قەشقەر-ئاتۇش ئەتراپىدىكى ئوقۇتقۇچى ۋە باي سودىگەرلەر ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ 1910–1920-يىللاردىكى ئاقارتىش ھەرىكىتى بىلەن باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى يازىدۇ. باش مىنىستىر سابىت داموللانىڭ ئاتۇشتىكى نەشرىياتىنى ياڭ زېڭشىن تاقىۋەتكەنىدى؛ يېزا ئىگىلىك مىنىستىرى ئابۇھەسەن ئاتۇش ۋە قەشقەردە تۇنجى يېڭى ئۇسۇل مەكتەپلىرىنى ئاچقان مۇسابايلارنىڭ ئىنىسى ئىكەن دېيىلىدۇ.
ئاساسىي قانۇن دۆلەتنى شەرىئەتكە باغلىدى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە مەكتەپ، كۈتۈپخانا ۋە دوختۇرخانا ۋەدە قىلدى. نامى ھەتتا ئۆزگىرىپ تۇردى: تۇنجى مىس پۇللار «ئۇيغۇرىستان جۇمھۇرىيىتى» نامىدا قۇيۇلدى، كېيىنكى پۇل ۋە پاسپورتلاردا «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى» يېزىلدى. شۇ ۋاقىتتا ئۇ يەردە بولغان بىر كىشىنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ نام مۇنازىرىدىن كېيىن تاللانغان، چۈنكى ئۇيغۇرلاردىن باشقا تۈركىي خەلقلەرمۇ بار ئىدى. كۆك زېمىنغا ئاق ئاي-يۇلتۇز چۈشۈرۈلگەن دۆلەت بايرىقى قوبۇل قىلىندى، جۇڭگو ھۆكۈمىتى ۋە ما جۇڭيىڭ قۇيغان پۇللار بىكار قىلىنىپ، قەشقەر ۋە خوتەندە ھۆكۈمەت نامىدا پۇل قۇيۇلدى؛ شىۋىتسىيە مىسسىيونېرلىرىنىڭ باسمىخانىسى ئېلىنىپ، «ئىستىقلال» ژۇرنىلى چىقىرىلدى. ئاساسىي قانۇن لايىھەسى شۇ ژۇرنالنىڭ ئىككىنچى سانىدا، بىر يىلدىن كېيىن بېرلىن ۋە پارىژدا چىقىدىغان «ياش تۈركىستان»دا ئېلان قىلىندى.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
ئۇ ئارقىسىدا نېمە قالدۇردى؟
كۇل قەشقەر جۇمھۇرىيىتىنى نۇرغۇن جەھەتتىن ياقۇپبەگنىڭ 1865-يىلى قەشقەرنى مەركەز قىلىپ قۇرغان دۆلىتىنىڭ مەنىۋى ۋارىسى دەپ قارايدۇ. ياقۇپبەگكە ئوخشاش، يېڭى ھۆكۈمەت رەھبەرلىرىمۇ ئوتتۇرا شەرق، تۈركىيە ۋە ئەنگلىيەگە مۇراجىئەت قىلدى. ئەمما ياقۇپبەگ ئوسمانلى ۋە ئەنگلىيە تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىپ، ماددىي ياردەممۇ ئالغان بولسا، بۇلار ھېچنېمە ئالالمىدى. قەشقەردىكى ئەنگلىيە كونسۇل ئورۇنباسارى تومسون-گلوۋېر دەسلەپتە قىزىقىپ، يېڭى دېھلىغا ياردەم بېرىشنى تەۋسىيە قىلدى؛ جاۋاب: جۇڭگو مەركىزىي ھۆكۈمىتى قانۇنلۇق ھاكىمىيەت بولۇپ قالىدۇ. 1934-يىلى فېۋرالدا يېڭى دېھلىغا بارغان ئەلچىلەرمۇ قايتۇرۇۋېتىلدى.
تۈركىيە مەتبۇئاتى خەۋەرلەرنى قىزغىن قارشى ئالدى؛ قەشقەردىن ئەۋەتىلگەن يېڭى يىل مۇبارەكنامىسىدە «كۆك بايراقتىن قىزىل بايراققا سالام» دېيىلگەن، ئانادولۇ ئاگېنتلىقى ئۇنى كەڭ تارقاتتى. لېكىن ئەنقەرەدىن ماددىي ياردەم كەلمىدى: تاشقى ئىشلار مىنىستىرى تەۋفىق رۈشتى ئاراس سوۋېت ئىتتىپاقىغا قوشنا دۆلەتلەرنىڭ ئالدى بىلەن ئۇنىڭ بىلەن ياخشى ئۆتۈشى كېرەكلىكىنى تەۋسىيە قىلدى. مىلۋارد بۇ جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇشىنى ئۇيغۇر مىللەتچىلىكى ئۈچۈن تارىخىي ئەھمىيەتلىك، شۇنىڭ بىلەن بىرگە مۈجمەل ۋەقە دەپ ئاتايدۇ. 2002-يىلى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى گوۋۇيۈەن ئاخبارات ئىشخانىسى ئېلان قىلغان بىر ھۆججەت بولسا «شەرقىي تۈركىستان» ئۇقۇمىنى بىر ئوچۇم بۆلگۈنچى ۋە دىنىي ئەسەبىيلەر توقۇپ چىققان ئەپسانە دەپ ئاتايدۇ؛ ئۇنى نەقىل قىلغان مىلۋارد بۇنى تەشۋىقات دەپ رەت قىلىدۇ.
مەنبەلەر: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
مەنبەلەر (3)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ




