تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ھېكايە يولىئىككى جۇمھۇرىيەت، بىر چېسلا

شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى

قەشقەر جۇمھۇرىيىتى، 1933–1934.

1933-يىلى نويابىردا قەشقەردە جاكارلىنىپ، بىر نەچچە ئايدىن كېيىن، 1934-يىلى تۇڭگان قىسىملىرى تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلغان تۇنجى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى. ئۇ خوتەن، يەكەن ۋە قەشقەر ۋاھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان؛ رەئىسى خوجا نىياز، باش ۋەزىرى سابىت داموللا ئىدى. ئۇ شەرقىي تۈركىستان تۈرك ئىسلام جۇمھۇرىيىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

1933-يىلدىكى جۇمھۇرىيەت قانداق قۇرۇلغان؟

قەشقەردە ئۇچراشقان بىرنەچچە قوزغىلاڭدىن. 1933-يىلىنىڭ بېشىدا خوتەندە ئالتۇن كانچىلىرى قوزغالدى، ئۇزۇندىن بۇيان يوشۇرۇن تەشكىللىنىۋاتقان مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا ۋە ئىنىلىرى ئۇ يەردە ئىسلام ھۆكۈمىتى قۇرۇپ، ئۆزلىرىنى ئەمىر دەپ ئاتىدى. بۇغرانىڭ ئىنىسى ئابدۇللا بىلەن ئاتۇشلۇق نەشرىياتچى سابىت داموللا قىرغىز، ئۇيغۇر ۋە تۇڭگان كۈچلىرى ئارىسىدا قولدىن-قولغا ئۆتۈۋاتقان قەشقەرگە باردى؛ سابىت ئۇ يەردە 1910–1920-يىللاردىكى يېڭى مەكتەپلەرگە يېتەكچىلىك قىلغان مائارىپچى ۋە سودىگەرلەرنى توپلىدى. 1933-يىلى 12-نويابىر ئۇلار شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى جاكارلىدى.

بۇ كۈن بىر زامانىۋى مىللىي بايرامدەك ئورۇنلاشتۇرۇلدى: تۈمەن دەرياسى بويىدا تەخمىنەن 7 مىڭ ئەسكەر ۋە 13 مىڭ ئادەم، «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» دەپ يېزىلغان كۆك تۇغلار، 41 پاي توپ، «بايرىقىمىز كۆك بايراق، ئوردىمىز ئالتۇن ئوردا» دەپ ناخشا ئېيتقان ئوقۇغۇچىلار، ئاندىن ھېيتگاھ مەسچىتىنىڭ ئۆگزىسى ۋە مۇنارىسىدىن سۆزلەنگەن نۇتۇقلار. ئاساسىي قانۇن دۆلەتنى شەرىئەتكە باغلىدى، ئۇنى دېموكراتىك جۇمھۇرىيەت دەپ ئاتىدى ۋە مەكتەپ، كۇتۇپخانا، چەتئەلدە ئوقۇش ۋە دوختۇرخانىلارنى ۋەدە قىلدى. قۇمۇل قوزغىلىڭىنىڭ يېتەكچىسى خوجا نىياز غايىبانە ئۆمۈرلۈك رەئىس قىلىپ بەلگىلەندى؛ باش ۋەزىر سابىت داموللا بولدى.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

ئۇ نېمە ئۈچۈن ئۇزۇنغا بارمىغان؟

چۈنكى ئۇنىڭ ھەممە تەرىپىدە دۈشمەن بار ئىدى، سىرتتا بولسا ھېچ دوستى يوق ئىدى. تۈركىيە ھېسداشلىق بىلدۈردى، لېكىن ياردەم بەرمىدى؛ سوۋېت ئىتتىپاقى چېگرىسىدىكى مۇستەقىل بىر تۈرك ياكى ئىسلام دۆلىتىگە قارشى تۇردى؛ ئەنگلىيە ئالاقىنى ساقلىدى، لېكىن ماددىي ياردەم بەرمىدى؛ نەنجىڭ ئۇنىڭ قانۇنىيلىقىنى ئىنكار قىلىپ، تۇڭگان گېنېراللىرى ۋە شېڭ شىساينى ئېتىراپ قىلىۋەردى. قەشقەردە ئاشلىق باھاسى 1933-يىلى ئۆكتەبىردىن دېكابىرغىچە ئىككى ھەسسە ئۆستى. خوتەن ھۆكۈمىتىگە يېتەكچىلىك قىلغان بۇغرا گۇناھنى ئىچكى بۆلۈنۈشتىن كۆرىدۇ: ئۇنىڭ بايانىچە، سابىت داموللانىڭ مەسلىھەتچىلىرى ئارىسىدىكى گۇمانلىق مۇساپىرلار ئۆزبېك، قىرغىز ۋە قەشقەرلىك قوماندانلارنى بىر-بىرىگە قارشى قويغان؛ ئۇ كېيىن ھەر قانداق تەرەپ بىلەن كېلىشىشكە تەييار نادان بىر ئادەم دەپ قارىغان خوجا نىياز ئىشنى بەربات قىلغان.

1934-يىلىنىڭ بېشىدا سوۋېتلەر جەنۇبقا قوغلىغان ما جۇڭيىڭنىڭ تۇڭگان ئەسكەرلىرى قەشقەرنى ئېلىپ، خەلقىنى قىرغىن قىلدى (بىر مەنبە 4500 ئۆلۈك سانايدۇ). خوجا نىياز شېڭ بىلەن يارىشىپ، سابىت داموللانى ئاقسۇدا سوۋېت قىسىملىرىغا تاپشۇرۇپ بەردى. ئىيۇندا تۇڭگانلار زاۋادا خوتەننىڭ مۇداپىئەسىنى بۆسۈپ ئۆتتى؛ بۇغرانىڭ ئىككى ئىنىسى ئۆلتۈرۈلدى، ئۇ يېنىدا ئەللىك چە ئادەم قالغاندا تاغلاردىن ئېشىپ ھىندىستانغا ئۆتتى.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

مەنبەلەر (2)