تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ھېكايە يولىئىككى جۇمھۇرىيەت، بىر چېسلا

شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى

ئۈچ ۋىلايەتتىكى جۇمھۇرىيەت، 1944–1949.

رەھبەرلىرى 1949-يىلى ئاۋغۇستتا بېيجىڭغا بېرىش يولىدا غايىب بولغان ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى. ئۇ 1944-يىلى غۇلجىدا قۇرۇلغان؛ ئىلى، تارباغاتاي ۋە ئالتاي ۋىلايەتلىرىنى باشقۇرغان، 1946-يىلى ئۆلكە بىلەن بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرغان ۋە 1949-يىلى خەلق جۇمھۇرىيىتىگە ئۆتكەن.

غۇلجىدىكى جۇمھۇرىيەت نېمىلەرنى قىلغان؟

ئۇ بىر ئۇرۇشتا غەلىبە قىلدى، ئاندىن بەش يىل ئۆز دۆلىتىنى ئىدارە قىلدى. جۇمھۇرىيەت كۇل ۋە فوربېسقا كۆرە 1944-يىلى 15-نويابىر (بېنسون ۋە مىلۋاردتا 12-نويابىر) غۇلجىدا جاكارلاندى، تۇنجى رەئىسى ئالىم ئەلىخان تۆرە ئىدى. بىر مۆلچەرگە كۆرە 1945-يىلى يازدا 30 مىڭ كىشىگە يەتكەن ئىلى مىللىي ئارمىيەسى گومىنداڭ قوشۇنلىرىنى ئۈرۈمچى كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان ماناس دەرياسىغىچە چېكىندۈردى؛ ئوسمان باتۇرنىڭ قازاقلىرى ئالتاي ۋە تارباغاتاينى ئالدى. ئاندىن 1945-يىلى ئاۋغۇستتىكى جۇڭگو-سوۋېت شەرتنامىسىدىن كېيىن سوۋېتلەر ئۇرۇش توختىتىشقا ئۈندىدى، 1946-يىلى جۇمھۇرىيەت جاڭ جىجۇڭ رەئىس، ئەخمەتجان قاسىمى مۇئاۋىن رەئىس بولغان بىرلەشمە ھۆكۈمەتكە قاتناشتى.

بىرلەشمە ھۆكۈمەت 1947-يىلى يىمىرىلدى، شىمالدىكى ئۈچ ۋىلايەت ئۆز يولىنى تۇتتى. ئۇلارنىڭ ئۆز قوشۇنى، پۇلى ۋە باج تۈزۈمى بار ئىدى؛ ئۇلار مەكتەپ ۋە تېخنىكا تەربىيەسىنى كېڭەيتتى، بەش تىلدا نەشر قىلدى، تىفنى ئازايتتى ۋە ساۋاتلىقنى ئاشۇردى؛ ھەتتا ئامېرىكا كونسۇلخانىسىنىڭ دوكلاتلىرىمۇ بۇ ھاكىمىيەتنىڭ يەرلىكتە ئالقىشقا ئېرىشكەنلىكىنى يازغان. 1949-يىلى ئاۋغۇستتا ئۇنىڭ يېتەكچىلىرىنىڭ كۆپىنچىسى بېيجىڭغا كېتىۋېتىپ ئۆلدى؛ ئۇلارنىڭ ئايروپىلانىنىڭ ھەقىقەتەن چۈشۈپ كەتكەن-كەتمىگەنلىكى تالاش-تارتىشلىق.

مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

ئۇ كىمنىڭ جۇمھۇرىيىتى ئىدى؟

تارىخچىلار بىر پىكىرگە كېلەلمەيدۇ؛ مىلۋارد بۇ بايانلارنى «راشومون»غا ئوخشىتىدۇ. كۇل بۇنى 1940-يىلدىن باشلانغان ئوسمان باتۇرنىڭ ئالتايدىكى ئۇرۇشىدىن بارلىققا كەلگەن ۋە جاكارلانغاندىن كېيىن ئۇزاق ئۆتمەي سوۋېت كونتروللۇقىغا ئۆتكەن بىر مىللىي قوزغىلاڭ دەپ قارايدۇ: سوۋېتلەر قورال، ئوفىتسېر ۋە سوۋېت ئوتتۇرا ئاسىياسىدىن ئەسكەر ئەۋەتكەن، ئەسكەرلەر كىرىل ھەرپلىرى بىلەن «ش ت ج» دەپ يېزىلغان رۇس ئۇسلۇبىدىكى ھەربىي كىيىم كىيگەن؛ كۇل ئەخمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى غۇلجا يېتەكچىلىرىنىڭ 1946-يىلى ئەلىخان تۆرىنىڭ غايىب بولۇشىدا قولى بار، دەپ قارايدۇ. ئۇنىڭچە، ئوسمان باتۇرنى غۇلجىدىن ئايرىۋەتكىنىمۇ مۇشۇ بۇرۇلۇش.

ئۇنىڭ يېنىدا مىلۋارد بايان قىلغان يەنە ئۈچ قاراش تۇرىدۇ. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەسمىي بايانلىرى «ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى»نى كوممۇنىستلارنىڭ تەسىرى ۋە سوۋېتنىڭ ياردىمى بىلەن گومىنداڭغا قارشى جۇڭگو ئىنقىلابىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارايدۇ. شۇ دەۋردىكى گومىنداڭ ھۆكۈمىتىگە ئەگەشكەن باشقىلار ئۇنى باشتىن-ئاخىر تەسىر قايتۇرۇۋېلىش ياكى رايوننى جۇڭگودىن ئايرىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان بىر سوۋېت ھەرىكىتى دەپ قارايدۇ. ئۇيغۇر مىللەتچىلىرى بولسا سوۋېتلەر چەكلىگەن ۋە ئاجىزلاشتۇرغان، يەرلىك يېتەكچىلىكتىكى بىر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۈرىشى دەپ تەسۋىرلەيدۇ.

مەنبەلەر: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

مەنبەلەر (2)