تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Buyumlar

Kül Tégin Menggü Téshi

كۈل تېگىن مەڭگۈ تېشى

Türkler öz tarixini öz sözi bilen éytqan we xelqini xenzularning jelp qilishigha qayta aldanmasliqqa agahlandurghan tash.

u 732-yili orxun wadisida kül tégin üchün tiklen'gen bolup, qedimki türk yéziqida bilge qaghanning tilidin sözleydu; bir yüzide tang xani shüenzung yazghan xenzuche tékist bar. daniyelik tilshunas wilhélm tomsén uning yéziqini 1893-yili yeshken.

ئورخۇن ۋادىسىدىكى كۈل تېگىن مەڭگۈ تېشى
ئورخۇن ۋادىسىدىكى كۈل تېگىن مەڭگۈ تېشىVezirtonyukuk · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
مەڭگۈ تاشنىڭ يېقىندىن كۆرۈنۈشى، ئورخۇن ۋادىسى
مەڭگۈ تاشنىڭ يېقىندىن كۆرۈنۈشى، ئورخۇن ۋادىسىBetta27 · Public domain · Wikimedia Commons

Tashta néme yézilghan?

Türkche tékist bilge qaghanning tilidin sözleydu we alemning yaritilishidin bashlinidu: üstide kök asman, astida qongur yer yaritilghanda, ikkisining arisida adem balisi yaritilghan, ularning üstige ejdadlar bumin qaghan bilen istemi qaghan olturghan. ular dunyaning töt bulungigha yürüsh qilip, xelqlerni sherqte qadirqan orminidin gherbte tömür qapighiche orunlashturghan.

andin yimirilish kélidu. kéyinki qaghanlar bilimsiz idi, guruhlar bir-birige qest qildi, xenzular bolsa yéqimliq mu'amilisi bilen türklerni özige tartti. «beglerning oghulliri xenzu xelqige qul, pak qizliri dédek boldi.» türk begliri türkche unwanlirini tashlap xenzuche unwanlarni aldi we ellik yil emgiki we küchini xenzu xanigha berdi. xelq mundaq peryad qildi: «döletlik xelq idim, dölitim qéni? qaghanliq xelq idim, qaghanim qéni?» bilgening atisi iltérish bir ochum adem bilen qozghaldi; ular yetmish, andin yette yüz bolup, döletni qayta qurdi. tékistning qalghan qismi qoshunning béshida kül tégin turghan yürüshlerni hékaye qilidu.

Menbeler: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Türklerge qandaq nesihet qilidu?

Tékistning asasi bir agahlandurush. xenzular, deydu u, altun, kümüsh we yipekni asanla béridu; sözliri tatliq, bayliqliri yumshaq, shu arqiliq yiraqtiki xelqlerni özige yéqinlashturidu. ulargha ishinip xenzu yurtigha yéqin olturaqlashqanlarning nurghuni öldi. «u yerge barsang, türk xelqi, ölisen. ötüken yéride olturup, u yerdin karwan ewetseng, menggülük dölet tutisen.» qoshna bilen soda qilish meyli, emma uning sayisida yashash bolmaydu.

bilge andin tashni néme üchün tikletkenlikini éytidu: «deydighan hemme sözümni bu menggü tashqa yazdim. uninggha qarap bilinglar, türk begliri we xelqi.» u xenzu xanidin tashchi ustilar soridi; xan öz ordisining ustilirini ewetti. runik tékistni jemetning yash shahzadiliridin yolligh tégin yazghan; u tashning yénida yigirme kün turghanliqini özi éytidu.

Menbeler: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

U néme üchün shunche muhim?

Tonyuquq we bilge qaghan tashliri bilen birlikte, u herqandaq türkiy tildiki eng qedimki uzun tékistlerning biri, hemde türklerning öz tarixini xenzu yaki wizantiye aptorlirining aghzidin emes, öz sözi bilen éytqan tunji tékisti. «türk» nami bu yerde bir xelq we döletning nami süpitide uchraydu; tekrarlan'ghan misraliri we anglighuchigha biwasite muraji'iti ünlük oqup anglitish üchün yézilghan nesrni körsitidu.

uyghur tarixi üchün u ikki hesse muhim. 744-yili türklerning ornigha chiqqan uyghur qaghanliri oxshash yéziqta tash tiklidi; milwardning qarishiche, uyghurlar bu agahlandurushqa qulaq salghan: ular yéziqi we dölet dinini tangdin emes, soghdilardin alghan. wilhélm tomsén 1893-yili runik yéziqni xenzuche yüzi bar mushu tash arqiliq yeshken; uning 1896-yilidiki neshri bügünmu oqushning bashlinish nuqtisi.

Menbeler: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Menbeler (4)

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.