Téma · ≈ 401-yil – 1204-yil
Yéziq We Til
Lughetler, dastanlar we terjimiler: bu zéminda yézilghan eserler we ularni yazghanlar.
4 weqe · 7 kishi · 10 buyum

Bu zéminda qaysi yéziqlar ishlitilgen?
Nahayiti köp. kushanlar dewride (1-esirning axiridin 3-esirning axirighiche) lulen, xoten we niyada hindiche xaroshti yéziqida memuriy höjjetler yézilghan. soghdche yipek yolining ortaq tili bolghan. uyghur xaqanliri soghdlardin soghd yéziqini élip, uni pütünley bashqa bir til bolghan uyghurchini yézishqa ishletti; bu yéziq öz nöwitide arami yéziqidin kelgen. bu tik yézilidighan uyghur yéziqini kéyin mongghul impériyesi, andin manjular we junggharlar qobul qildi.
miladiye 1000-yillar etrapida, islam tarqalghanséri, türkiy tilni yézish üchün parsche we orduchigha oxshash ereb asasidiki yéziq qobul qilindi; u kéyin parschining tesiri küchlük chaghatay edebiy tilini yézishta ishlitildi. özgertilgen ereb yéziqi ming yil ishlitildi. andin 1930-yillardin 1980-yillarghiche uyghur yéziqi töt qétim islah qilindi yaki almashturuldi: 1937 we 1954-yillardiki islahatlar ereb yéziqini hazirqi uyghurchigha maslashturdi; 1956-yili sowét ittipaqidikige oxshash kiril yéziqi kirgüzüldi; 1960-yili junggo-sowét munasiwiti buzulghanda u tashlinip, yéngi yéziq kirgüzüldi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Bu yerde yézilghan eserler néme üchün muhim?
Chünki ular bir medeniyetni saqlap qaldi we ikki tilni ulidi. 11-esirde qeshqerlik ikki kishi türkiy edebiyatning ulini saldi. mehmud kashgheri «diwanu lughatit türk»te türkiy sözlerni erebche chüshendürüp, 764 misra shé'irni saqlap qaldi; u uyghur we qaraxaniy shéwilirini parschigha arilashmighanliqi üchün türkiy shéwilerning eng nepis we sapi dep atighan. yüsüp xas hajip «qutadghu bilig»de islam-iran en'enisini we sopiliq qimmetlirini türkiy shé'irgha kirgüzdi; bughraning tekitlishiche, uning 6500 din artuq béyitida yüzge yetmeydighan erebche söz bar. her ikkisi bügün uyghurlarning milliy qehrimanliri.
tillar arisidiki köwrükmu mushu yerde sélindi. kucharliq kumara jiwa xenzuche, sanskritche we buddizmning türlük mekteplirini bilgechke, buddizmni xenzu tiligha yetküzüp, junggo buddizmigha chongqur tesir körsetti. mongghullar dewride uyghur katipliri öz yéziqini mongghullargha ögetti. 20-esirde abduxaliq uyghur, lutpulla mutellip we abduréhim ötkür oxshash sha'irlar bu mirasni dawamlashturdi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Weqeler
Buyumlar
Türkiy Tillar DiwaniQolyazma
Qutadghu BilikQolyazma
Qarabalghasun Menggü TéshiMenggü tash
Tarixi ReshidiQolyazma
Bawér QolyazmisiQolyazma
Niye Xerushti Yaghach HöjjetliriHöjjet
Kül Tégin Menggü TéshiMenggü tash
Soghdlarning Qedimki XetliriHöjjet
Miran Qel'esidiki Tibetche HöjjetlerHöjjet
«hududul Alem»Qolyazma






