تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Döletler

Qara Dél (qumul)

قارا دېل (قۇمۇل)

Ming qollighan we turpan xanliri qayta-qayta igiligen «gherb yolining derwazisi»: 14–16-esirlerde chinggiziy mongghul shahzadiliri bashqurghan qumuldiki kichik dölet.

ming uni xami dep atighan; 16-esirde qumul turpanning qoligha ötken.

Qumul néme üchün hemmeylen talishidighan yer bolghan?

Chünki u xitay bilen gherb arisidiki ishik idi. ming ordisigha baridighan her bir elchilik we karwan u yerdin ötetti; éliyasning ming yilnamiliridin neqil keltürüshiche, qumulni tutqan kishi gherbiy ellerdin kelgen barliq olpan elchiliri bérip-kélidighan yolni tutqan bolatti. bughra mongghul tüzümi yimiriliwatqanda qumulning qandaq qoldin-qolgha ötkenlikini sözleydu: yéngi ming döliti 1370-yillarning béshida qumul we barkölni uyghur idiqutidin tartiwalghan; texminen 1397-yili moghul xani xizir xoja xitay eskerlirini qoghlap chiqirip, ularni yéngi turpan wilayitige qoshqan.

ming sulalisi buninggha qumulni özining herbiy qarawulxanisi qilip saqlash bilen jawab berdi: turpanning küchini tengpunglashturush üchün ming ordisi teyinligen yerlik shahzadiler arqiliq. milward netijini uzun bir qarshilishish dep teswirleydu: 16-esirning otturilirighiche turpan bilen ming qayta-qayta élinip, bulang-talang qilin'ghan qumul üstide qarimuqarshi turdi; lékin soda elchiliri bérip-kéliwerdi, chünki ming sulalisige at kérek idi.

Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Turpan xanliri uni qandaq alghan?

Zorluq bilen, qayta-qayta, axirida bir sowghat bilen. éliyas xulasiligen ming yilnamiliri weqeni xitay teripidin sözleydu. 1470-yillarda turpanliq bir «sultan eli» qumulni we uning sherqidiki bir qisim yerlerni alghan; uni qayturuwélish üchün ewetilgen xitay qoshuni meghlup bolghan, olpan elchiliri burunqidekla bérip-kéliwergen. 1488-yili uning oghli ehmed sheherni yene élip, uning shahzadisini öltürgen; u sheherni bir nechche qétim yoqitip qayta alghan, xitay teyinligen hakimni esir qilghan, shundaqtimu olpan ewetishni toxtatmighan, sowghatlar arisida shirlarmu bar idi. peqet ming sulalisi uning elchiliridin birini toxtitip, qalmaqlarmu shimaldin uninggha tehdit séliwatqandila, u qumuldin waz kéchip yarishish tüzgen.

1513-yili qumul shahzadisi öz yurtini ehmedning oghli mensurxan'gha tapshurghan, qumulning ayrim döliti axirlashqan. éliyas bularning köpinchisi peqet xitay teripidinla melum ikenlikidin agahlanduridu: «tarixi reshidi» bu heqte dégüdek héchnéme démeydu, ikkisini sélishturghili bolidighan yerlerde namlar we yillar mas kelmeydu.

Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

Menbeler (3)

Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemHékaye yoli · 1/8 · Kéyinki béket2 · Qumul Xanliqi (ching Sulalisige Tewe)