تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Döletler

Moghulistan (sherqiy Chaghatay)

موغۇلىستان (شەرقىي چاغاتاي)

Ili we tarimdiki chinggizxan ewladliri 14-esirde tughluq tömürxan dewride musulman bolghan xanliq: «tarixi reshidi»ge köre bir künde 160 ming kishi chéchini chüshürüp musulman bolghan.

xanliri kéyin turpanni buddist uyghurlardin alghan. u chaghatay xanliqining sherqiy qismi bolup, emeliy hoquq köpinche dughlat beglirining qolida idi; kéyin yeken xanliqigha aylan'ghan.

Moghullar qandaq musulman bolghan?

Hékayige köre bir etigende, emeliyette bir esirde. «tarixi reshidi» yéngi musulman bolghan tughluq tömürxanning shahzadilirini bir-birlep qandaq sinighanliqini sözleydu: islamni qobul qilghanlar baghrigha bésilghan, ret qilghanlar öltürülmekchi bolghan. shahzadilerdin jaras peqet sheyx ershidin uning palwinini yiqitalisila iman éytidighanliqini éytqan; bu palwan bir chaghlarda ikki yashliq tögini kötürgen dew idi. kichikkine sheyx dewning kökrikige urghan; dew hoshidin kétip yiqilghan, hoshigha kelgende sheyxning ayighigha yiqilip kelime shahadet éytqan. «shu küni, — dep yazidu mirza heyder, — 160 ming kishi chéchini chüshürüp musulman boldi».

milward buni yadrosi toghra, epsanilashqan hékaye dep oquydu: 14-esirning otturilirida chaghatay xanliqining mongghulliri asasen musulman bolghan; junggo we mongghuliyedin bashqa yerlerdiki mongghullarning hemmisi emdi musulman idi. buddist sherq uzunraq waqit alghan. tughluq tömürning oghli xizir xoja 1390-yillarda turpan we qochugha ghazat qilghan; shundaqtimu turpan hökümdarliri 15-esirning béshida béyjinggha buddist rahiblarni elchi qilip ewetip turghan.

Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Moghulistanni kim bashqurghan?

Xanlar textte idi; höküm sürgenler köpinche dughlat begliri idi. moghulistan chaghatay xanliqining sherqiy yérimi idi; sir deryasi we balqash kölidin turpan'ghiche dala we wahelerdin terkib tapqan bir yurt. uning xanliri chinggizxan neslidin bolushi shert idi, lékin bay mongghul qebilisi dughlatlar ularning begliri süpitide xizmet qilip, ularni textke chiqirip, texttin chüshüretti. dughlat bégi bulaji 1347-yili tughluq tömürni aq kigiz üstide textke chiqarghan; tughluq wapat bolghandin kéyin yene bir dughlat — qemeriddin xanliqni özi élip, tughluqning oghullirining köpini öltürgen; bu arida tömürning qoshunliri 1389-yili qarashehergiche hujum qilghan.

xanliq yunusxan (1462–1481) dewride ongshalghan; u turpanni qayta xanliqqa qoshqan we saqalsiz bir chöl adimini körüshni kütken méhman bir diniy zatni qoyuq saqili we nazuk sözliri bilen heyran qaldurghan. 1514-yili newrisi se'idxan qeshqer we yeken'ge orunlashqan, yeken xanliqi moghulistandin ösüp chiqqan. dughlatlardin biri — mirza heyder uning tarixini yazghan: moghulistan heqqide bilgenlirimizning dégüdek hemmisi uning «tarixi reshidi»sidin kélidu.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

Weqeler

Shu dewrdiki kishiler

Menbeler (3)

Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemHékaye yoli · 1/11 · Kéyinki béket2 · Sultan Se'idxan