Béket 2 / 8 · Xanliq · ≈ 1697-yil – 1930-yil
Qumul Xanliqi (ching Sulalisige Tewe)
Ching sulalisi teripide turghan wanglar.
Ching hökümranliqi astida ikki esirdin artuq özining kichik dölitini saqlap qalghan, axirqi xan meqsutshah wapat bolghandin kéyin emeldin qaldurulushi 1931-yilidiki qozghilangni peyda qilghan qumul uyghur xanliri. u 1697-yildin 1930-yilghiche dawamlashqan.
Qumul shahzadiliri ching dewride öz dölitini qandaq saqlap qalghan?
Ghalib terepte turghanliqi üchün. qumul we turpan hökümdarliri junggharlargha qarshi urushlarda ching sulalisige yardem bergenidi; buning bedilige ular ching sulalisi mongghul begliri üchün qollan'ghan tüzüm ichide «wang» qilindi. ular döletke baj tölimeytti, ching xan jemeti ezalirigha oxshash unwanlargha ige idi, öz xizmetkarlirini saqlaytti we zéminidiki xelqni qaram déhqan süpitide idare qilatti. ularning jemetliri tarimning bashqa sheherlirigimu eng yuqiri musulman emeldarlarni béretti. ching sulalisi 1870-yillarda qaytip kelgende, qumul wangi ejdadliri chyenlung xan'gha yardem qilghandek zo zungtanggha yardem qildi we shinjang 1884-yili ölke bolghandin kéyinmu yer we qaramlirini saqlap qaldi.
ularning axirqisi meqsud shah ordigha tazim qilish üchün béyjinggha baratti, ordigha olpan süpitide qoghun ewetetti; u xenzuche sözleytti, orda béghini béyjing béghigha oxshitip yasatqanidi. kul 1928-yili wangliqta 25–30 ming uyghur, wangning qol astida 21 beg we xitay eskerliridin yaxshiraq terbiyelen'gen déyilgen bir uyghur qarawul qismi barliqini yazidu. kul xenzuche «wang» sözini xanliq emes, «beg», beglik dep terjime qilish kéreklikini otturigha qoyidu.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Bu kichik döletning axirlishishi néme üchün qozghilang peyda qilghan?
Chünki wangdin aghrin'ghan xelq yéngi tüzümni téximu yaman dep bildi. wangning hashari uzundin buyan naraziliq peyda qilip kéliwatatti: 1907-yili texminen ming uyghur déhqan uning ordisigha kélip, xitay köchmenliridek, qaram emes, ijarikesh süpitide mu'amile qilinishni telep qildi; 1912-yili qumul uyghurliri tömür isimlik bir yétekchi bilen qozghaldi. meqsud shah wapat bolghanda, waliy jin shurén wangliqni, kulgha köre 1931-yili (forbés we milwardta 1930-yili), emeldin qaldurup, xen sulalisining kona namliri qoyulghan üch nahiyege böldi.
ürümchi derhal birinchi yili üchün hessilep yer béji saldi. uyghur déhqanlar shudiger qoyghan yerler tartiwélinip, uruq, sayman we ikki yil bajdin kechürüm bilen birge gensudiki acharchiliqtin qachqan xenzu köchmenlerge bérildi; uyghurlargha chöl boyidiki susiz yerler qaldi. 1931-yili féwralda qumul sirtidiki bir yézida bir xitay bajgir bir uyghur atini qizini özige bérishke mejburlidi; toy üstide ghezeplen'gen uyghurlar uni we ademlirini öltürdi. xalayiq nahiyening saqchi ponkitlirigha hujum qildi, qumul qozghilingi bashlandi; uzaq ötmey uninggha merhum wangning ikki weziri xoja niyaz we yolwas xan bashchiliq qildi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Menbeler (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Peqet menbe körsitilidu




