Béket 8 / 10 · Urush · 798-yil
Uyghurlar Kucharda Jeng Qildi
798: uyghur atliqliri kucharda.
Tibetning kuchardiki hökümranliqini axirlashturup, tarimning shimalini uyghurlar dunyasigha qaldurghan jeng. 790-yillarda tang sulalisi tarimdiki qoghdighuchi mehkimisidin ayrildi. qarabalghasun menggü téshigha köre, yettinchi uyghur xaqani beshbaliqni qorshighandin kéyin kuchargha kélip, tibet qoshunini yoqatqan; yoshida yutaka bu jengni xoten höjjetlirige asasen 798-yili dep békitidu. ikki esirdin kéyin mehmud kashgheri kucharni «uyghurning chégrisi» dep atighan.

Uyghurlar bilen tibetler kuchar üchün némishqa urushti?
Chünki tang sulalisi ketkendin kéyin kuchar igisiz qaldi. 658-yildin bashlap kuchar tangning enshi qoghdighuchi mehkimisining orni idi. ching chawrungning yézishiche, tang dewride kuchardiki budda ibadetxaniliri iqtisadta muhim rol oynighan, beziliri hetta baj ishlirinimu qolgha alghan; ular tang hakimiyitini saqlap qélishta halqiliq rol oynighan bolushi mumkin. emma 790-yillarda qedimki uyghurlar, qedimki tibetler we qarluqlar arisidiki toqunushlarda tang enshini yoqatti.
uyghur xaqanliri üchün tarim yolidiki sheherler muhim idi: qarabalghasundiki üch tilliq menggü tash yettinchi xaqanning beshbaliqni qorshighandin kéyin kuchargha yürüp, u yerde düshmenlirini yéngigenlikini xatirileydu. yoshida yutaka tashning soghdche qismida kucharning namini oqup, uni shu dewrning xotenche höjjetliri bilen sélishturup, ghelibini 798-yilgha toghrilaydu.
Menbeler: Chao-jung Ching, “Kucha”, Encyclopaedia Iranica (2021) · Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010)
Uningdin kéyin kuchar qandaq boldi?
Uyghur dunyasining bir qismi, lékin asta-asta. ching chawrungning yézishiche, jengdin kéyin rayon yene qalaymiqanchiliqqa chüshken, 1758-yilghiche uning tarixi heqqide az nerse bilinidu. turpandin tépilghan «mahrnameg» namliq ottura parsche mani dini kitabi 9-esirning béshida kuchar etrapidiki mani muritlirini tilgha alidu, ularning isimliri türkche-soghdche, emma yerlik hökümdar téxiche xenzuche unwan kötürgen.
10–11-esirlerde kumtura we bashqa yerlerdiki turpan tam resimlirige oxshaydighan tam resimliri kucharda budda sen'itining qayta güllen'genlikini körsitidu. 11-esirde mehmud kashgheri «diwan»da bu waheni küsen we kucha dep atap, uni «uyghurning chégrisi» deydu. wéy liyangtaw «diwan»diki «uyghur»ni 840–1209-yilliridiki turpan uyghur xanliqi dep chüshendüridu; undaq bolsa, kuchar 11-esirdimu musulman emes dunyada idi. 1096-yili u yenila junggo sariyigha qashtéshidin yasalghan budda heykili ewetken; junggo emeldarliri uning xelqini «kuchar uyghurliri» dep atighan.
Menbeler: Chao-jung Ching, “Kucha”, Encyclopaedia Iranica (2021)
Menbeler (2)
- Chao-jung Ching, “Kucha”, Encyclopaedia Iranica (2021) · Peqet menbe körsitilidu
- Yutaka Yoshida, “Karabalgasun ii. The Inscription”, Encyclopaedia Iranica (2010) · Peqet menbe körsitilidu





