تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliWaliylar: Yang, Jin We Shéng (1912–1944)

Jin Shurén

Bir xanliqni bikar qilghan waliy.

Qumul xanliqini emeldin qaldurup, uyghur yerlirige xenzu déhqanlirini orunlashturghanliqi 1931-yilidiki qumul qozghilingi we 1930-yillardiki urushlarni peyda qilghan waliy. forbés uni chirik we qabiliyetsiz dep teswirleydu. u gensuluq emeldar bolup, 1908-yili yang zéngshin bilen shinjanggha kelgen, 1928-yildin 1933-yilghiche ölke re'isi bolghan we 1933-yili 12-apréldiki özgirishtin kéyin ichkirige qachqan.

Uning qaysi qarari pütün shinjangni otqa tutashturdi?

Qumul xanliqini emeldin qaldurush. meqsutshah 1930-yili wapat bolghanda, jin shinjanggha kirish yolini kontrol qilidighan bu rayonni biwasite bashqurmaqchi bolghan. u uni xen sulalisining kona namliri bilen üch nahiyege bölgen: xami, yixé we yiwu, hemde derhal birinchi yili ikki hesse déhqanchiliq béji alghan. u chaghda xenzu musapirlar gensudiki acharchiliq we urushtin qéchiwatatti: hökümet uyghur déhqanlar bosh qoyghan yerlerni élip «boz yer» dep köchmenlerge sayman, uruq we ikki yilliq baj kechürümi bilen birge bergen; uyghurlargha bolsa ornigha chöl boyidiki sughirilmaydighan yerni bergen.

1931-yili féwralda bir xitay baj alghuchi bir uyghur atini qizini özige bérishke mejburlighan; toy waqtida bir top kishi uni we ademlirini öltürüp, andin nahiyening saqchi ponkitlirigha hujum qilghan. jinning eskerliri sheherni qayturuwélip, öch élish üchün musulman yéziliqlarni qirghan; qozghalghanlar urushni dawamlashturushtin bashqa yol körmigen. qazaqlar, qirghizlar we xuyzular ulargha qoshulghan, yolwasxan xuyzu herbiy bashliqi ma jungyingni élip kelgen we ikki yil ichide urush her bir wahege tarqalghan.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)

U yang zéngshindin néme bilen perqlinetti?

U yangning adetlirini dawamlashturup, uning özini tutuwélishini tashlighan. yang 10 milyon ser qimmetlik kapaletsiz qeghez pul basturghan bolsa, jin 145 milyon basturghan. u bajlarni ashurghan, charwa soyushqa qoyulghan öchlük bajgha oxshash yéngi bajlarni oylap chiqqan, altun, qashtéshi we qoza térisi sodisini özige éliwalghan we paydisini béyjinggha ewetken. sayahetchi pitér fléming uni achközlükige bashqurush iqtidari mas kelmeydighan emeldar dep teswirligen.

téximu nachiri, u yangning yerlik aqsöngeklerni tengpunglashturush siyasitidin waz kechken. hejni chekligen, qirghiz we mongghul köchmenlirining üstige xenzu emeldarlarni qoyghan, torghut mongghullirining hökümdarini almashturmaqchi bolghan we kéyin uni bir ziyapette öltürtken. 1933-yili aprélda ürümchidiki bir özgirish uni aghdurghan, u ichkirige qachqan. u gensuluq bolup, 1908-yili yang bilen shinjanggha kelgen we uning himayiside yuqiri örligen.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)

Menbeler (2)