Béket 7 / 12 · Hökümdar · 1895-yil – 1970-yil
Shéng Shisey
Yaponiyede oqughan, moskwagha baghlan'ghan.
Shinjangni on bir yil sowét ittipaqining sayisida bashqurghan adem: uning dewride «uyghur» nami resmiy qollinilishqa bashlighan we yerlik tillarda mektepler échilghan, emma 1937-yildin kéyin uning mexpiy saqchiliri nurghun uyghur, qazaq, xuyzu we xenzu rehberliri we ziyaliylirini tutup öltürgen. 1942-yili gomindang terepke ötken, 1944-yili séntebirde wezipisidin élin'ghan we 1949-yili teywen'ge ketken. u yaponiyede oqughan lyawningliq herbiy bolup, 1930-yili shinjanggha kelgen we 1933-yili hoquqni alghan.
U néme üchün hem «uyghur» namini resmiyleshtürgen, hem minglighan kishini öltürgen?
Chünki u her ikkisini stalindin köchürgen. yénidiki sowét meslihetchiliri bilen shéng shinjangda on töt milletni étirap qilghan: uyghur, taranchi, qazaq, qirghiz, özbék, tatar, tajik, manju, shibe, solon, xenzu, xuyzu, mongghul we rus. herbirige ölkilik mejliste orun we bir medeniyet uyushmisi bergen, öz tillirida kitab bésip, mektep achqan. jenubtiki olturaqlashqan türk xelqi üchün «uyghur» nami tunji qétim shu chaghda resmiy qollinilghan; uningdin burun xitay hökümetliri ularni «sellilik musulmanlar» dep ataytti. bughra sürgündin qarshi pikir bildürgen: «türk» nami yéterlik, türk musulmanlarni türlerge bölüsh ularni bir-birige qarshi qoyidu. türler saqlinip qaldi: xelq jumhuriyiti hazirmu ularni ishlitidu.
yene bir teripi mexpiy saqchi idi; u sowét yardimide NKVD ülgiside qurulghan. 1937-yilidiki jenub isyanini sowét qoshunliri bilen, texminen 50 ming kishini öltürüp basturghandin kéyin, shéng «xa'inlar», «pantürkistlar» we «impériyalist jasuslar»ni tazilighan. xoja niyaz, ma shawwu, uni hoquqqa chiqarghan aq rus généralliri we kéyin moskwa ewetken xenzu kommunistlar uning türmiliride yoqalghan. tazilashlarda öltürülgenlerning sani 50 mingdin 100 mingghiche dep mölcherlinidu.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
U qandaq qilip hoquqtin ayrildi?
Hamiylirini bir qétim artuq almashturush arqiliq. 7.5 milyon altun rubliliq sowét qerzliri shinjangni dégüdek stalin'gha görüge qoyghanidi: sowét inzhénérliri altun, wolfram we uran qazatti, maytagh (dushenzi) néfit kanini ishlitetti; qumulda bir NKVD polki turatti. shéng moskwani ziyaret qilghanda hetta sowét kommunistik partiyesige kirgen. lékin gitlér 1941-yili sowét ittipaqigha hujum qilghanda, u moskwa yéngilidu dep perez qilghan. 1942-yili chégrani sowét sodisigha taqighan, sowétperes emeldarlarni tazilighan, maw zédungning inisi maw zéminni türmide öltürtken we jyang jyéshi terepke ötken.
stalin'gradtin kéyin u qayta terep almashturmaqchi bolghan. gomindang wekillirini qolgha aldurup, stalin'gha ularni yapon jasusi dep, jyanggha bolsa kommunist dep yazghan. stalin uning xétini jyanggha yetküzüp bergen. 1944-yili séntebirde gomindang uni wezipisidin alghan; uning jénini peqet xezinige bergen 500 ming dollar i'ane qutquzup qalghan déyilidu. urushning qalghan qismini chungchingda yéza igilik ministiri bolup ötküzgen we 1949-yili teywen'ge ketken.
shéng manjuriyediki lyawningliq idi, yaponiyede herbiy mektepte oqughan we 1930-yili shinjanggha kelgen; 1933-yili apréldiki özgirish uni ölkining xojayini qilghan.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)
Menbeler (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Peqet menbe körsitilidu




