تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliQara Qitan: Ottura Asiyadiki Bir Junggoche Impériye

Qaraxaniylar Xanliqi

Qaraxaniylar wassal boldi.

Islamni qobul qilghan tunji türk sulalisi we türkchidiki tunji büyük kitablar, mehmud qeshqerining «diwan»i bilen yüsüp xas hajipning «qutadghu bilig»i yézilghan dewr. xanlar qishni qeshqerde, yazni balasaghunda ötküzetti, özlirini «tamghach xan», yeni «junggoning xani» depmu ataytti. 9-esirde qarluq, yaghma we bashqa türk qebililiridin shekillen'gen; islamgha kirishi sutuq bughraxandin bashlan'ghan. 1130-yillarda qaraxtaylargha tewe bolghan, axirqi xanliri 13-esirning béshida yoqalghan.

Türkiy Tillar Diwani · Shu dewrdin bir buyum
Türkiy Tillar Diwani · Shu dewrdin bir buyumMahmud al-Kashgari · Public domain · Wikimedia Commons

Qaraxaniylar néme üchün muhim?

Chünki bügünki uyghurlarni belgileydighan ikki nerse mushu yerde uchrishidu. «uyghur» dégen nam uyghur xaqanliqi we qochu xanliqidin kelgen; lékin qeshqer we gherbiy tarimning dini musulman bolghan tunji türk sulalisi — qaraxaniylar arqiliq kelgen. milward buni addiyla éytidu: uyghur döliti bügünki uyghurlargha namini, qaraxaniylar dinini bergen.

qaraxaniylar islam dunyasinimu özgertken. 990-yillarda harun bughraxan semerqent we buxarani samaniylardin alghan; qaraxaniylar islamiy ottura asiyagha hökümranliq qilghan tunji türk sulalisi, islam dunyasidiki nurghun türk sulalilirining birinchisi bolghan. ularning zéminida türkche kitab tiligha aylan'ghan: mehmud qeshqeri türk shéwilirining lughiti «diwan»ni, balasaghunluq yüsüp xas hajip «qutadghu bilig»ni yazghan. bughra qaraxaniylar dewrini sherqiy türkistanning altun dewri dep ataydu, medrise, östeng we yipek toqumichiliqini sanaydu. qaraxaniy altun we kümüsh tenggiliri bügün pétirburg, bérlin we london muzéylirida saqlanmaqta.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Qaraxaniylar qandaq höküm sürgen?

Bir text süpitide emes, bir a'ile süpitide. xan jemeti ikki shaxqa bölün'gen: chong xanlar «arslan» (shir), kichik xanlar «bughra» (erkek töge) dégen unwanni alghan. her xanning öz zémini bolghan, jemettiki shahzadiler ölkilerni «ilig xan» süpitide bashqurghan. islam yazghuchiliri pütün jemetni qisqila «xaqaniye» dep atighan. xanlar özlirini «tamghach xan», yeni «junggoning xani» depmu ataytti; bu ular igiligen chu deryasi boyidiki balasaghun etrapi — dala impériyelirining muqeddes merkizining kona abruyigha bolghan dewa idi.

bughra ikki paytextni teswirleydu: xanlar qishni qeshqerde, yazni balasaghunda ötküzetti, lékin heqiqiy paytext qeshqer idi, uni «ordukent» deytti. a'ile tüzümi hem küch, hem ajizliq idi: u keng zéminni ikki esir birlikte tutup turghan, lékin uni parchilighanmu. 11-esirning otturilirida bir-biri we qoshniliri bilen urushidighan sherqiy we gherbiy ikki xanliq bar idi.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Qaraxaniylar qandaq axirlashqan?

Asta-asta; menbeler waqti toghrisidimu birdek emes. 1130-yillarda yélüy dashi bashchiliqidiki shimaliy junggodin kelgen qaraxtaylar balasaghun we qeshqerni alghan. bughra buni axiri dep hésablaydu: hijriye 530-yili (1136) gurxan pütün sherqiy türkistanni élip, 280 yilliq qaraxaniylar dölitini yiqitqan, deydu. lékin qaraxtaylar yénik qol bilen bashqurghan: milward qaraxaniy xanlirining qeshqer we xotende baj tölep, öz qoshunini saqlap, tewe xan süpitide höküm sürüshni dawamlashturghanliqini tekitleydu.

ularning axirqiliri mongghullardin burunqi qalaymiqanchiliqta yiqilghan. qeshqer xani 13-esirning béshida gurxan'gha qarshi qozghilip, zindan'gha tashlan'ghan; andin tartiwalghuchi küchlük üch yil uda (1211–1213) hosul waqtida hujum qilip qeshqerni ach qoyup teslim qildurghan. gherbte axirqi xan, semerqenttiki sultan osman xarezmshah teripidin öltürülgen: biranning «iranika qamusi»diki maqalisige köre 1212-yili, bughragha köre 1222–1223-yilliri. töwendiki munazire köz qarashlarni yanmuyan qoyidu.

Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Michal Biran, “Qarakhanids”, Encyclopaedia Iranica (2004)

Menbeler (3)