Béket 6 / 8 · Dölet erbabi · 1888-yil – Hazirghiche
Yolwas Xan
Yéngisarliq meslihetchi.
Qumulning axirqi xanining meslihetchisi; xoja niyaz bilen birlikte 1931-yilidiki qumul qozghilingigha rehberlik qilghan we hayatini gomindangning xizmitide axirlashturghan. ömer kulgha köre, u ashkara xitaygha qarshi emes idi we musteqilliq üchün küresh qilmighan. u yéngisarliq uyghur bolup, on besh yéshida xanning xizmitige kirgen, 1908-yili meqsutshahning meslihetchisi bolghan, 1922-yili «xan» unwanini alghan; 1937-yili nenjinggha qachqan, 1946-yili qumulgha qaytqan, gomindang dewride yuqiri wezipilerde bolghan we kéyin teywen'ge ketken.
U qumul qozghilingida néme qildi?
U tashqi yardem izdidi we tapti. yolwasxan yéngisarliq uyghur bolup, on besh yéshida qumul bégi muhemmedning xizmitige kirgen, 1908-yili meqsut shahning meslihetchisi bolghan, 1922-yili «xan» unwanini alghan. 1930-yili meqsut shah wapat bolghandin kéyin jin shurén waris nasir we uni ürümchige chaqirdi; nasir u yerde toxtitilip qaldi, yolwasxan bolsa bir top xitay emeldari bilen yéngi idarini qurush üchün qumulgha qayturuldi.
qozghilang bashlan'ghandin kéyin u xoja niyaz bilen musulman qoshunlirining rehbiri bolup chiqti. forbésning yézishiche, 1931-yili «iyunning bir küni» u nenjingdiki gomindang hökümitige muraji'et qilish üchün yoshurun halda gensugha yolgha chiqti; belkim xitaychini yaxshi bilgenliki üchün tallan'ghan bolushi mumkin. u sujuda tunggan serkerdisi ma jungying bilen körüshti. yolwasxanning 40 yildin kéyin yazghan eslimisige köre, ma bir kechlik ziyapette qumul qozghilingi heqqide sorap, uninggha nenjinggha barmasliqni, özi shinjanggha kiridighanliqini éytqan. forbés buninggha guman bilen qaraydu: ma yolwasxan kélishtin burunla qozghilanggha qiziqqan, yolwasxanmu buni bilgen; u belkim tungganlarmu qatnashqan, aldin pilanlan'ghan qozghilangni yoshurmaqchi bolghan. némila bolmisun, ma jungying 1931-yili shinjanggha kirdi, urush pütün ölkige tarqaldi.
Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)
U néme üchün gomindang terepte axirlashti?
Chünki uning üchün mesile xitay emes, jin shurén we kéyin kommunistlar idi. kulning yézishiche, u ochuq xitaygha qarshi emes idi, bilinishiche sherqiy türkistanning musteqilliqi üchünmu küresh qilmighan. 1937-yili jenubtiki qozghilang we qumuldiki weqeler basturulghandin kéyin u shinjangdin qéchip, nenjingda gomindang hökümitidin namdiki bir wezipe aldi. u urush yillirida gomindang bilen bille bolup, 1946-yili sherqiy shinjangning alahide memuriy wekili bolup qaytip keldi; 1947-yili qumulda tinchliq saqlash qomandani, 1948-yili chyang keyshining «istratégiye meslihetchisi» boldi.
1949-yili öktebirde xelq azadliq armiyesi shinjanggha kirgende, u burhan shehidining teslim bolushini qobul qilmidi; tunggan atliqliri we bezi aq ruslar bilen qumul etrapida bir nechche ay partizanliq urushi qildi. 1950-yili aprélda teywendiki gomindang uni «shinjang ölkisining re'isi» dep jakarlidi, emma iyulgha kelgende uning qoshunida ashliq, yem-xeshek we oq-dora tügep ketti. tunggan atliqliri kommunistlargha ötüp ketti, u texminen toqsan adem bilen qaldi. 1950-yili séntebirde osman baturning qazaqliri bilen chingxeydiki gezkölge yetti, andin tibet arqiliq hindistan'gha, u yerdin teywen'ge bérish üchün yolgha chiqti.
Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)
Menbeler (3)
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Peqet menbe körsitilidu
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu




