تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliMusulman Bolghan Xanlar

Yeken (se'idiye) Xanliqi

Andin yekende yéngi bir xanliq.

Sherqiy türkistanda 170 yil höküm sürgen, on ikki muqam ordisida retlen'gen dep qarilidighan we xani «tarixi reshidi»ning hamiysi bolghan xanliq. uning dewride «qumuldin perghanigiche bir adem yalghuz, ozuqsiz, qorqmay mangalaytti», dep yazidu mirza heyder. sultan se'idxan uni 1514-yili yekenni paytext qilip qurghan; junggharlar apaq xoja bilen birlikte 1679-yili (bashqa menbelerde 1678) axirlashturghan.

Tarixi Reshidi · Shu dewrdin bir buyum
Tarixi Reshidi · Shu dewrdin bir buyumMuginov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yeken xanliqida turmush qandaq idi?

Uzun mezgillerde tinch we soda bilen janliq. se'idxan 1514-yili qeshqer we yeken'ge orunliship, turpan we sherqiy shimalni bashquridighan inisi mensur bilen kélishkende, mirza heyder «bir adem qumul yaki xitaydin perghanigiche yalghuz, ozuqsiz we héchqandaq hujumdin qorqmay seper qilalaytti» dep yazghan. karwanlar xanlarning yol xéti bilen ming junggosigha baratti. 1603-yili yekende bir yil saqlighan yézu'it bénto dé go'és xan muhemmed sultanning junggogha baridighan karwanning bashliqliqini satqanliqini körgen: utquchi 200 xalta ipar töligen, karwan del yetmish ikki adem idi.

bughra döletni ichidin teswirleydu. paytext yeken idi; sherq üchün turpanda ikkinchi bir hökümet bar idi. her bir bazarda sheri'et qaziliri mehkimilerni bashquratti; baj térilghu yerning her ölchimige muqim bir miqdar, charwidin élinidighan baj we sodining zakitidin ibaret idi. xan her yili yurtning bashqa bir yérige bérip xelqning derdini anglaytti. qoshun kichik, birnechche ming kishi idi; chünki, deydu bughra, döletning siyasiti istéla emes, tinchliq idi. peqet abdullaxan dewride, junggharlar kücheygende, chongraq qoshun qurulghan.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Xanliq qandaq axirlashqan?

Sirttin bir küchni ichkirige ekirgen, xanlar bilen sopi pirlar arisidiki bir jédel bilen. 16-esirning axiridin bashlap mawera'unnehrdin kelgen neqshibendi xojilar yeken ordisida zor tesir qazan'ghan: xoja is'haq xan muhemmed sultanni muriti qilghan, kéyin apaq xoja bash bolghan reqib xojilar shaximu öz terepdarlirini toplighan. xan jemetimu bölün'gen idi: abdullaxan 1667–1668-yilliri öz oghligha yéngilip hindistan'gha ketken; baburiy padishah ewrengzip uni zor hörmet bilen kütüwalghan.

is'haqiye xojiliri bilen birleshken isma'ilxan apaq xojini qeshqerdin qoghlighanda, apaq dalay lamagha muraji'et qilghan; dalay lama buddist jungghar hökümdari ghaldandin yardem sorighan. ghaldan wahelerni boysundurup, yilliq olpan bedilige apaqni hoquqqa chiqarghan. apaqning qilmishini xiyanet dep hésablaydighan bughra axirqi qarshiliqni sözleydu: xan muhemmed imin yekenni apaqning sheher ichidiki muritliri bir derwazini échip bergüche qoghdighan we sheher talan-taraj qilin'ghanda shéhit bolghan. shundaq qilip, 170 yilliq bir musulman döliti yiqildi. yilini bughra 1679, togan, milward we lurjé 1678 dep béridu.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991) · Pavel Lurje, “Kashgar”, Encyclopaedia Iranica (2012)

Menbeler (4)

Yolning axiri