تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliMusulman Bolghan Xanlar

Tömür Lengning Qoshuni Qarasheherge Yetti

1389: tömür leng sherqqe yürüsh qildi.

Dughlat ghasipini yiqitip, axirida tömür lengni xanlar jemetining küy'oghli qilghan yürüshler. tughluq tömür wapat bolghandin kéyin dughlat emiri qemeridin xanliqni tartiwaldi. semerqenttiki tömür moghulistan'gha qayta-qayta yürüsh qildi; 1389-yili uning qoshuni qarashehergiche kélip, qemeridinni altay taghlirigha qoghlidi. andin tughluq tömürning hayat qalghan oghli xizir xoja xan bolup, tömür bilen sülh tüzdi.

Tömür néme üchün jengde yéngip, urushta yéngelmidi?

Chünki moghullarni tutush tes idi. «tarixi reshidi»ni terjime qilghan éliyas kirish sözide mundaq yazidu: qemeridin bashchiliqidiki moghullar tömürning qoshuni bilen uchrashqanda da'im dégüdek yéngilgen, emma tömür barliq küchini serp qilip, ularni ayrim-ayrim qoshunlar bilen zéminining eng yiraq chétigiche qoghlimighuche hergiz toluq basturulmighan. uning mesilisi moghullarni yéngish yaki zéminigha kirish emes, belki ularning heriketchan atliqlirini xelqqe tesir qilghudek köp sanda tutush idi. moghullar bolsa tömürning yurtigha peqet u bashqa yerde urush qiliwatqandila bésip kiretti.

shunga yürüshler uzaqqa sozuldi we yiraqqa bardi. mushu jaza yürüshlirining biride tömürning bir qoshuni uyghuristanning ichidiki qaraxoja (qochu)ghiche yétip barghan. 1389-yili qarasheherge yetken yürüsh qemeridinni altaygha qoghlap, uning hakimiyitini axirlashturdi.

Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Uningdin kéyin néme özgerdi?

Xan jemeti qaytip keldi. tughluq tömürning hayat qalghan birdinbir oghli xizir xojini bashqa bir dughlat beg chong bolghuche yoshurup saqlap, andin textke chiqardi. 1390-yillarda xizir xoja «xitay»gha qarshi ghazat qilip, uyghuristanning yüriki bolghan turpan we qochuni aldi.

u tömür bilen sülh tüzüp, singlisini uninggha yatliq qildi. bu nikah tömürge chinggiziylar bilen tughqanchiliq bérip, uninggha «köregen», yeni xanlarning küy'oghli dégen shereplik unwanni ishlitishke yol achti. lékin bu tughqanchiliq hujumlarni toxtitalmidi: 1399–1400-yilliri tömürning newrisi mirza iskender qeshqer, yeken we aqsugha hujum qildi; aqsu xelqi shehirini talandin peqet sheherdiki bay «xitay» sodigerlirini uninggha tapshurup qutquzalidi. iskenderning qoshuni kucharghiche weyran qilip, andin xoten terepke burulghan.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

Menbeler (2)