Qolyazma · ≈ 1546-yil
Tarixi Reshidi
تارىخى رەشىدى
Moghulistan we deslepki yeken xanliqigha échilghan asasliq dérizimiz, shundaqla urushqan, qachqan we keshmir hökümdari bolup axirlashqan bir shahzadining eslimisi: mirza heyderning moghul xanliri heqqidiki parsche tarixi.
u 1546-yili (in'glizche neshride 1547) keshmirde tamamlan'ghan. in'glizche terjimisi (1895) ammiwi mülük.


Uningda némiler bar?
Bir kitabta ikki kitab. mirza heyder birinchi qismini «esliy tarix» deydu: islamgha kirishini uzun sözligen tughluq tömürxandin tartip öz zamanighiche bolghan moghul xanliri. ikkinchi qismi, «muxteser», axirqi chaghatay xanliri, babur we özbékler arisida ötken öz hayati: urushlar, qéchishlar, tibet we keshmir yürüshliri, u tonughan ademler. u ikkinchi qismini awwal, 1541–1542-yilliri yazghan, birinchi qismini birnechche yildin kéyin keshmirde tamamlighan.
uning éytishiche, isim ikki menige ige: «reshidi» tughluq tömürning moghulliri musulman bolghanda tutqan toghra yolni (rushd) eslitidu hemde kitabning hamiysi, u yazghan chaghda yekende textte olturghan «moghul xaqanlirining axirqisi» abdureshidxanni hörmetleydu; mu'ellipning taghisini öltürtkenmu del shu xan.
Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Uningdin bashqa héch yerde yoq némilerni bileleymiz?
15- we 16-esirlerdiki tarim heqqide bilidighanlirimizning dégüdek hemmisi: milward uni shu dewrning asasliq menbesi, bughra yeken xanliqining birdinbir menbesi deydu. uningda bashqa héch kitabta saqlanmighan körünüshler bar. heyder xotenning kona ichki qel'esidin qéziwélin'ghan yigirme yette küpni teswirleydu: her biri oqdan asqan adem ichide öre turalighudek chong, her birining ichide altun kukuni bilen tolghan mis aptuwa, etrapi kümüsh quymilar bilen toldurulghan; aptuwilardin biri özining qoligha chüshken, su bilen tolghanda uni ikki adem aran kötüreligen. u sultan ebubekrining öz hésabiche 12 mingdin artuq bina we bagh saldurghanliqini, yeken sépilini kötürgenlikini sözleydu.
u kishilerning bu zéminni qandaq hés qilghanliqinimu xatiriligen: se'idxanni öltürgen égiz dawanlarning «demgiri»si, bir adem qumuldin perghanigiche yalghuz mangalaydighan tinchliq, burunqi moghul shan-shewkitidin qalghan weyran munarlar.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)
Uninggha qanchilik ishinishke bolidu?
Guwahchi süpitide xéli zor derijide, sotchi süpitide éhtiyat bilen. heyder özi sözligen weqelerning köpinchiside bolghan. lékin u bir dughlat aqsöngiki we musulman süpitide yazghan: musulman bolmighan moghullarning peqet namlirinila béridu, hamiysi we tughqini se'idxanni uzun maxtaydu, taghisini öltürtken abdureshid heqqide ochuq adawet bilen yazidu. kitabining «xataliqqa toluq» ikenlikidin oqurmenni özi agahlandurghan.
hetta uning yilimu ikki xil oqulidu. bughra tarixini neshr qilghan abdulla oghuz we isenbike toghan birinchi qismining 1546-yili keshmirde tamamlan'ghanliqini éytidu; kitabning axiridiki waqitni zulhejje éyining axirqi künliri dep oqughan in'gliz terjimanlar uni 1547-yili féwralgha qoyidu. é. dénison rosning n. éliyasning izahatliri bilen bille ishligen terjimisi 1895-yili londonda neshr qilin'ghan, hazir ammiwi mülük; tariximning uningdin erkin neqil alalishi shuning üchün.
Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991)
Weqeler
Menbeler (4)
- Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Ammiwi mülük
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991) · Peqet menbe körsitilidu






