تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Nesneler

Tarih-i Reşidi

تارىخى رەشىدى

Moğolistan'a ve erken Yarkent Hanlığı'na açılan başlıca penceremiz ve aynı zamanda savaşan, kaçan ve Keşmir hükümdarı olarak biten bir prensin anıları: Mirza Haydar'ın Moğol hanlarının Farsça tarihi, 1546'da (İngilizce baskısında 1547) Keşmir'de bitirildi.

İngilizce çevirisi (1895) kamu malıdır.

Tarih-i Reşidî'nin Türkî (Uygurca) bir çevirisinin ilk sayfaları
Tarih-i Reşidî'nin Türkî (Uygurca) bir çevirisinin ilk sayfalarıMuginov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Mirza Haydar'ın Keşmir'de Kaşgar hanı Sultan Said Han adına bastırdığı gümüş sikke
Mirza Haydar'ın Keşmir'de Kaşgar hanı Sultan Said Han adına bastırdığı gümüş sikkeRani nurmai · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

İçinde neler var?

Bir kitapta iki kitap. Haydar Mirza birinci bölüme "asıl tarih" der: İslam'a geçişini uzun uzun anlattığı Tuğluk Timur'dan kendi zamanına kadar Moğol hanları. İkinci bölüm, "muhtasar", son Çağatay hanları, Babür ve Özbekler arasında geçen kendi hayatıdır: savaşlar, kaçışlar, Tibet ve Keşmir seferleri, tanıdığı insanlar. İkinci bölümü önce, 1541–42'de yazdı, birinciyi birkaç yıl sonra Keşmir'de bitirdi.

Adı iki kez anlam taşır, der: "Reşidi" Tuğluk Timur'un Moğollarının Müslüman olurken tuttuğu doğru yolu (rüşd) hatırlatır ve kitabın hamisi, o yazarken Yarkent'te hüküm süren "Moğol hakanlarının sonuncusu" Abdürreşid Han'ı onurlandırır; yazarın amcasını öldürten han da odur.

Kaynaklar: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Başka hiçbir kitabın anlatmadığı neyi anlatır?

15. ve 16. yüzyılda Tarım hakkında bildiğimiz hemen her şeyi: Millward onu dönemin ana kaynağı, Buğra Yarkent Hanlığı'nın tek kaynağı sayar. Başka hiçbir kitabın saklamadığı sahneleri vardır. Haydar, Hoten'in eski iç kalesinden çıkarılan yirmi yedi küpü anlatır: her biri sadaklı bir adamın içinde ayakta durabileceği büyüklükte, her birinde altın tozuyla dolu bir bakır ibrik, çevresi gümüş külçelerle doldurulmuş; ibriklerden biri kendi eline geçmişti ve suyla doluyken onu ancak iki kişi kaldırabiliyordu. Sultan Ebubekir'in, onun hesabıyla 12 binden fazla yapı ve bahçe yaptırdığını, Yarkent surlarını yükselttiğini anlatır.

İnsanların bu toprakları nasıl yaşadığını da kaydeder: Said Han'ı öldüren yüksek geçitlerin "dam-giri"si, bir kişinin Kumul'dan Fergana'ya yalnız gidebildiği barış, önceki Moğol ihtişamından geriye kalan yıkık kuleler.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

Ona ne kadar güvenebiliriz?

Tanık olarak büyük ölçüde, yargıç olarak dikkatle. Haydar anlattığı olayların çoğunda bulundu. Ama bir Duğlat soylusu ve Müslüman olarak yazdı: Müslüman olmayan Moğolların yalnızca adlarını verir, hamisi ve akrabası Said Han'ı uzun uzun över, amcasını öldürten Abdürreşid hakkında açık bir kırgınlıkla yazar. Kitabının "hata dolu" olduğu konusunda okuru kendisi uyarmıştı.

Tarihi bile iki türlü okunur. Buğra'nın tarihini yayımlayan Abdullah Oğuz ve İsenbike Togan, birinci bölümün 1546'da Keşmir'de bittiğini söyler; kitabın sonundaki tarihi Zilhicce'nin son günleri olarak okuyan İngiliz çevirmenler bunu Şubat 1547'ye koyar. E. Denison Ross'un çevirisi, N. Elias'ın notlarıyla, 1895'te Londra'da çıktı ve bugün kamu malıdır; Tarixim'in ondan serbestçe alıntı yapabilmesi bu yüzdendir.

Kaynaklar: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991)

Olaylar

Kaynaklar (4)

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.

XeritemHikâye yolu · 6/11 · Sonraki durak7 · Abdürreşid Han