hükümdar · ? – 1877
Yakup Bey
ياقۇپبەگ
Tarım havzasında kendi devleti Yedişehir'i kuran ve Kaşgar'ı Londra, Petersburg ve İstanbul'un muhatap aldığı bir başkent yapan Hokandlı subay: 1872'de Rusya ile ticaret antlaşması imzaladı, 1873–74'te 350 kişilik bir İngiliz heyetini ağırladı ve Osmanlı sultanını metbu tanıdı.
1865'te Kaşgar'a geldi ve birkaç yılda havzanın çoğuna hâkim oldu; Çing orduları dönerken 1877'de Korla'da ansızın öldü.

Hayatı ve eserleri
- 1865kuruluşYakup Bey Kaşgar'a geliyorHokandlı bir subayın kurduğu devlet Yettişar'ın yükselişi.
- 1877düşüşYakup Bey ölüyor, Çing geri dönüyorYakup Bey devletinin sonu.
- 1877ÖlümKorla
Yakup Bey dünyanın dikkatini nasıl çekti?
Büyük imparatorlukları birbirine karşı oynatarak. Rusya Hokand dahil Maveraünnehir'i yeni fethetmişti, Çing'in de geri dönmesi bekleniyordu; Yakup Bey'in cevabı hiçbir Orta Asya hükümdarının denemediği ölçekte bir diplomasi oldu. 1872'de Rusya ile ticaret antlaşması imzaladı. Rusya'ya karşı bir tampon devlet uman İngilizlere yakınlaştı: 1873–74'te T. D. Forsyth başkanlığında 350 kişilik bir heyeti ağırladı, bir ticaret antlaşması imzaladı ve Londra'ya elçi gönderdi. Osmanlı sultanını da metbu tanıdı; bu ona toplar, binlerce tüfek ve ordusunu eğitecek Osmanlı subayları getirdi.
Ziyaretçiler Orta Asya ve Avrupa törenlerini karıştıran bir saray buldu. Kaşgar'da Çinglilerin yaptığı kalede elçiler ipek kaftanlı hizmetkârlar eşliğinde muhafızlarının önünden saksılarda kavaklar olan bir köşke götürülür, çay, meyve ve ekmek ikram edilir, bir keresinde on beş pare top atışıyla selamlanırdı. Hayranı olmayan Buğra bile, ülkeyi birleştirmesinin ona güç ve itibar kazandırdığını, büyük devletlerin bağımsızlığını tanıdığını kabul eder. Millward'ın hükmü: Yakup Bey döneminde Doğu Türkistan ilk kez bütün dünyanın gözü önüne çıktı.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875)
Yönetimi Tarım halkı için nasıldı?
Ağır; ve bu konuda birbirinden çok farklı iki tarihçi anlaşır. Millward onu "çoğunlukla bir işgal rejimi" diye niteler: valilerinin çoğu ve ordusunun çekirdeği Hokandlılardı, yanlarında Keşmirliler, Afganlar, Kırgızlar, Tunganlar ve başkaları vardı; 1864'te öne çıkan yerel din önderleri ortadan kaldırıldı. Memurların maaşı yoktu, halktan geçinirlerdi; yaklaşık 40.000 kişilik bir ordu vahalarda beslenmek zorundaydı; Çin'le ticaret durmuş, yeşim ocakları bile terk edilmişti. Din zabıtası örtüsü düzgün olmayan kadınları ve sarıksız erkekleri kırbaçlıyordu. Yaşlı bir adam bir İngiliz ziyaretçiye Çinglileri şöyle anlattı: "Onlardan nefret ederim. Ama kötü yöneticiler değillerdi. O zaman her şeyimiz vardı. Şimdi hiçbir şey yok."
1940'ta milliyetçi bir gözle yazan Buğra daha da serttir. Ona göre Yakup Bey'in ne meclisi ne veziri vardı; ülkeyi bir sömürge, halkını esir saydı ve hiçbir yabancı düşmanla değil, yalnızca yerli mücahitlerle savaştı. Halkın gönlünü kazansaydı, der Buğra, bir milletin bağımsızlığının kahramanı olarak anılırdı; oysa devletini çürük bir temel üzerine kurdu. Millward da onu bir Uygur özgürlük savaşçısı olarak okumaya karşı uyarır: o, yönetimini Tarım'a dayatan Hokandlı bir yabancıydı.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Nereden geldi, nasıl öldü?
Hokand'dan geldi ve gençliğinin çoğu efsanedir: çayhanelerde dansçı oğlan olarak çalıştığı ya da Akmescit'i Ruslara karşı kahramanca savunduğu anlatılır. 1865'te Hokand hükümdarı Alim Kul onu, 1864 ayaklanmalarından sonra Kaşgar'ı kuşatan Kırgızlara katılmak üzere Buzurg adlı bir hocanın yanında askerî sorumlu olarak gönderdi. Birkaç ayda Buzurg'u kenara itti; 1871 yazında Kaşgar'dan Turfan'a kadar bütün güneyi elinde tutuyordu. İli vadisini aynı yıl Rusya aldı.
Mayıs 1877'nin sonunda, Zuo Zongtang'ın generali Liu Jintang komutasındaki Çing ordusu batıya ilerlerken Korla'da öldü; Londra'daki görüşmelerden bir uzlaşma umarak askerlerine çarpışmamalarını emretmişti. Nasıl öldüğü tartışmalıdır. Buğra, Hotenli Niyaz Bey'in onu zehirlettiğini yazar; Çing kaynakları intihar ettiğini söyler, Millward bunu imparatorluğun alışıldık propagandası sayar; Kim Hodong ve Millward felci olası görür. Site önce Buğra'nın görüşünü (ADR 0010), diğerlerini yanında gösterir. Birkaç ay içinde devleti yok oldu.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Kaynaklar (4)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · yalnız atıf
- T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875) · kamu malı
- Pavel Lurje, “Kashgar”, Encyclopaedia Iranica (2012) · yalnız atıf
Yıllar iki kaynakla doğrulandı.





