Hökümdar · ? – 1877-yil
Yaqupbeg
ياقۇپبەگ
Tarim oymanliqida öz döliti yettesheherni qurup, qeshqerni london, pétirburg we istanbul bilen munasiwet qilidighan paytextke aylandurghan qoqenlik emeldar: u 1872-yili rosiye bilen soda shertnamisi tüzgen, 1873–1874-yilliri 350 kishilik en'gliye elchilikini kütüwalghan we osmanli sultanini özining üstidiki xelipe dep tonughan.
u 1865-yili qeshqerge kélip, birnechche yilda oymanliqning köp qismini bashqurghan; ching qoshuni qaytip kelgende, 1877-yili korlida tuyuqsiz ölgen.

Hayati we eserliri
- 1865-yilQurulushYaqupbeg Qeshqerge KeldiQoqentlik bir emeldar qurghan dölet yettisheherning güllinishi.
- 1877-yilYimirilishYaqupbegning Ölümi We Chingning Qaytip KélishiYaqupbeg dölitining axiri.
- 1877-yilWapat bolghanKorla Shehiri
Yaqupbeg qandaq qilip dunyagha tonulghan?
Chong impériyelerni bir-birige qarshi oynitish arqiliq. rosiye qoqenni öz ichige alghan mawera'unnehrni yéngila istéla qilghan, chingningmu qaytip kélishi kütülüwatatti; yaqupbegning jawabi héchqandaq ottura asiya hökümdari sinap baqmighan kölemdiki diplomatiye bolghan. u 1872-yili rosiye bilen soda shertnamisi tüzgen. rosiyege qarshi bir buffér dölet ümid qilghan en'gliyelikler bilen yéqinlashqan: 1873–1874-yilliri t. d. forsayt bashchiliqidiki 350 kishilik elchilikni kütüwalghan, soda shertnamisi tüzgen we london'gha elchi ewetken. u osmanli sultanini özining üstidiki xelipe depmu tonughan; bu uninggha zembirek, minglighan miltiq we qoshunini meshiq qilduridighan osmanli ofitsérlirini élip kelgen.
ziyaretchiler ottura asiya we yawropa murasimlirini arilashturghan bir ordini körgen. qeshqerde ching salghan qel'ede elchilerni yipek tonluq xizmetkarlar muhapizetchilerning aldidin ötküzüp, tuwaklarda térek östürülgen bir rawaqqa bashlap barghan, chay, méwe we nan bilen méhman qilghan, bir qétim on besh pay zembirek étip salam bergen. uninggha qayil bolmighan bughramu uning yurtni birleshtürüshining uninggha küch we abruy élip kelgenlikini, chong döletlerning musteqilliqini étirap qilghanliqini boyun alidu. milwardning hökümi: yaqupbeg dewride sherqiy türkistan tunji qétim pütkül dunyaning köz aldigha chiqqan.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875)
Uning hakimiyiti xelq üchün qandaq idi?
Éghir idi; bu heqte bir-biridin tolimu perqliq ikki tarixchi oxshash pikirde. milward uni «köp jehettin bir ishghaliyet hakimiyiti» dep ataydu: uning hakimlirining köpi we qoshunining yadrosi qoqenlikler bolup, yénida keshmirlikler, afghanlar, qirghizlar, tungganlar we bashqilar bar idi; 1864-yili otturigha chiqqan yerlik diniy bashliqlar yoqitilghan. emeldarlarning ma'ashi yoq idi, xelqtin jan baqatti; 40 mingche kishilik qoshun wahelerde béqilishi kérek idi; junggo bilen soda toxtighan, hetta qashtéshi kanlirimu tashlinip qalghan. diniy saqchilar yaghliqi jayida bolmighan ayallarni we sellisiz erlerni derrige baghlaytti. bir boway bir en'gliyelik ziyaretchige chinglar heqqide mundaq dégen: «ulargha öchmen. lékin ular nachar hökümdar emes idi. u chaghda hemme nersimiz bar idi. hazir héchnéme yoq».
1940-yili milletchi nezer bilen yazghan bughra téximu qattiq. uningche, yaqupbegning ne kéngishi, ne weziri bar idi; u yurtni mustemlike, xelqini esir hésablighan we héchqandaq chet el düshmini bilen emes, peqet yerlik mujahidlar bilen urushqan. eger u xelqning qelbini utqan bolsa, deydu bughra, bir milletning musteqilliq qehrimani süpitide eslinetti; emma u dölitini chirik asas üstige qurghan. milwardmu uni uyghur azadliq küreshchisi dep oqushtin agahlanduridu: u hökümranliqini tarimgha tangghan qoqenlik bir yat idi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
U qeyerdin kelgen, qandaq ölgen?
U qoqendin kelgen, yashliqining köp qismi riwayet: uning chayxanilarda ussulchi bala bolup ishligenliki yaki aqmeschitni roslargha qarshi qehrimanlarche qoghdighanliqi sözlinidu. 1865-yili qoqen hökümdari alimqul uni 1864-yilidiki qozghilanglardin kéyin qeshqerni qorshighan qirghizlargha qoshulush üchün buzruk isimlik bir xojining yénida herbiy mes'ul qilip ewetken. birnechche ayda u buzrukni chetke qaqqan; 1871-yili yazda qeshqerdin turpan'ghiche pütün jenubni igiligen. ili wadisini shu yili rosiye alghan.
u 1877-yili mayning axirida, zo zungtangning générali liyu jintang bashchiliqidiki ching qoshuni gherbke ilgiriligende, korlida ölgen; u londondiki söhbetlerdin kélishim chiqishini ümid qilip, eskerlirige urushmasliqni buyrughan idi. uning qandaq ölgenliki talash-tartishliq. bughra xotenlik niyaz begning uni zeherletkenlikini yazidu; ching menbeliri uni özini öltürüwalghan deydu, milward buni impériyening adettiki teshwiqati dep qaraydu; kim xodong we milward méngige qan chüshüshni éhtimalliq dep qaraydu. tor béket aldi bilen bughraning qarishini (ADR 0010), qalghanlirini yénida körsitidu. birnechche ay ichide uning döliti yoqalghan.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Menbeler (4)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu
- T. D. Forsyth, Report of a Mission to Yarkund in 1873 (Calcutta, 1875) · Ammiwi mülük
- Pavel Lurje, “Kashgar”, Encyclopaedia Iranica (2012) · Peqet menbe körsitilidu
Yillar ikki menbe bilen delillendi.





