Durak 1 / 10 · hanlık · ≈ 840 – 1211
Karahanlılar
Karahanlılar kimdi, kökenleri neden hâlâ tartışmalı?
İslam'ı kabul eden ilk Türk hanedanı; Türkçenin ilk büyük kitaplarının, Kaşgarlı Mahmud'un Divan'ı ile Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig'inin yazıldığı çağ. Hanları kışı Kaşgar'da, yazı Balasagun'da (bugün Burana, Kırgızistan) geçirir, kendilerine "Tamgaç Han", yani "Çin'in hanı" da derlerdi. 9. yüzyılda Karluk, Yağma ve başka Türk boylarından doğdu; İslam'a geçişi Satuk Buğra Han'la başladı. 1130'lardan itibaren Karahıtaylara tâbi oldu, son hanları 13. yüzyılın başında ortadan kalktı.

Karahanlılar neden bu kadar önemli?
Çünkü bugün Uygurları tanımlayan iki şey burada buluşur. "Uygur" adı Uygur Kağanlığı'ndan ve Koço (bugün Karahoca, Turfan yakınında) krallığından gelir; ama Kaşgar'ın ve batı Tarım'ın dini, Müslüman olan ilk Türk hanedanı Karahanlılar eliyle geldi. Millward bunu kısaca söyler: Uygur devleti bugünkü Uygurlara adlarını, Karahanlılar dinlerini verdi.
Karahanlılar İslam dünyasını da değiştirdi. 990'larda Harun Buğra Han Semerkant ve Buhara'yı Samanilerden aldı; Karahanlılar İslami Orta Asya'yı yöneten ilk Türk hanedanı, İslam dünyasındaki pek çok Türk hanedanının ilki oldu. Topraklarında Türkçe bir kitap dili oldu: Kaşgarlı Mahmud Türk lehçelerinin sözlüğü Divan'ı, Balasagunlu Yusuf Has Hacib de Kutadgu Bilig'i yazdı. Buğra Karahanlı çağını Doğu Türkistan'ın altın çağı sayar; medreselerini, kanallarını, ipek dokumacılığını sayar. Karahanlı altın ve gümüş paraları bugün St. Petersburg, Berlin ve Londra müzelerindedir.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Karahanlılar nasıl yönetti?
Tek bir taht olarak değil, bir aile olarak. Hanedan iki kola ayrıldı: büyük hanlar Arslan ("aslan"), küçük hanlar Buğra ("erkek deve") unvanını aldı. Her hanın kendi toprakları vardı, hanedandan şehzadeler eyaletleri ilig han olarak yönetirdi. İslam yazarları bütün haneyi kısaca "Hakaniye" diye anardı. Hanlar kendilerine "Tamgaç Han", yani "Çin'in hanı" da derlerdi; bu, ellerine geçen Çu ırmağı kıyısındaki Balasagun çevresi, yani bozkır imparatorluklarının kutsal merkezinin eski itibarına bir iddiaydı.
Buğra iki başkent anlatır: hanlar kışı Kaşgar'da, yazı Balasagun'da geçirirdi, ama asıl başkent Kaşgar'dı ve ona "Ordukent" denirdi. Aile düzeni hem güç hem zaafti: geniş toprakları iki yüzyıl bir arada tuttu, ama onları böldü de. 11. yüzyılın ortasında birbiriyle ve komşularıyla savaşan bir doğu ve bir batı hanlığı vardı.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Karahanlılar nasıl sona erdi?
Yavaş yavaş; kaynaklar tarih üzerinde de anlaşmaz. 1130'larda Yelü Taşi önderliğinde kuzey Çin'den gelen Karahıtaylar Balasagun'u ve Kaşgar'ı aldı. Buğra bunu son sayar: H.530'da (1136) Gürhan bütün Doğu Türkistan'ı aldı ve 280 yıllık Karahanlı Devleti'ni yıktı, der. Ama Karahıtaylar hafif bir elle yönetti: Millward, Karahanlı hanlarının Kaşgar ve Hoten'de vergi verip kendi ordularını tutarak tâbi hanlar olarak hüküm sürmeye devam ettiğini vurgular.
Sonuncuları Moğollardan önceki kargaşada düştü. Kaşgar hanı 13. yüzyılın başında Gürhan'a karşı ayaklandı ve hapsedildi; ardından gaspçı Küçlük, üç yıl üst üste (1211–13) hasat zamanı akınlarla Kaşgar'ı aç bırakıp teslim aldı. Batıda son han, Semerkant'taki Sultan Osman, Harezmşah tarafından öldürüldü: Biran'ın Encyclopaedia Iranica maddesine göre 1212'de, Buğra'ya göre 1222–23'te. Aşağıdaki tartışma görüşleri yan yana koyar.
Kaynaklar: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Michal Biran, “Qarakhanids”, Encyclopaedia Iranica (2004)
Kaynaklar (3)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · yalnız atıf
- Michal Biran, “Qarakhanids”, Encyclopaedia Iranica (2004) · yalnız atıf




