yazma eser · 1074
Divanu Lügati't-Türk
تۈركىي تىللار دىۋانى
Türk dilleri üzerine ilk büyük kitap: bir sözlük, bir atlas, 764 dizelik bir şiir derlemesi ve 11. yüzyıl Türk boylarına bir rehber, hepsi bir arada.
Kaşgarlı Mahmud onu Bağdat'ta Abbasi halifesi için derledi ve Türkçe kelimeleri Arapça açıkladı; içinde ortasında Türk elleri bulunan yuvarlak bir dünya haritası vardır. 1266'da Şam'da yazılmış tek bir nüshası günümüze ulaştı.


İçinde ne var?
Kelime listesinden çok daha fazlası. Mahmud Türkçe kelimeleri yazıp Arapça açıkladı ve pek çoğu için bir örnek verdi: bir şiir dizesi, bir atasözü, duyduğu bir söz. Bunlar bir araya gelince, çoğu başka hiçbir yerde kalmamış 764 dizelik bir şiir antolojisi oluşur. Kelimelerin çevresinde Türk boylarını anlattı: her biri nerede yaşıyor, nasıl konuşuyor, dilleri birbirinden nasıl ayrılıyor; efsaneleri ve tarihi aktardı; ortasında Türk ellerinin bulunduğu yuvarlak bir dünya haritası çizdi. Bugünkü yayıncıları onu aynı anda bir coğrafya, bir tarih, bir etnografya ve bir şiir kitabı sayar.
Kelimelerin kendisi 11. yüzyılın bir resmidir: akrabalık ve rütbe adları, yiyecek ve içecek, silahlar, atlar ve takımları, yıldızlar, mevsimler ve oyunlar. Bir okur bir Karahanlı evinde ne yendiğini, bir göçebenin sürüsünü nasıl saydığını ya da bir düğün türküsünün nasıl olduğunu hâlâ orada bulabilir.
Kaynaklar: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Neden yazıldı, neden önemli?
Mahmud onu Bağdat'ta Abbasi halifesi el-Muktedî'ye sundu (Oğuz 1074 ya da 1077 der). Buğra, Türkçenin neden Arapça açıklandığını şöyle anlatır: halifenin devlet adamlarının, askerlerinin ve memurlarının çoğu Türk'tü, bu yüzden Arapların Türkçe öğrenmeye büyük ihtiyacı vardı. Türk Selçuklular halifeliği daha yeni himayelerine almıştı. Mahmud, Arap sözlükçülüğünün incelmiş yöntemlerini İslam dünyasının bozkır barbarlarının dili diye küçümsediği bir dile uyguladı.
Bununla övünüyordu. Arapçayı ve Farsçayı iyi bildiği hâlde, Farsçayla karışmadığı için Uygurların ve Karahanlıların konuşmasını Türk lehçelerinin en zarifi ve en arısı saydı. Bugün Uygurların onu büyük ataları arasında sayması ve erken Türk dilleri üzerine her çalışmanın onun kitabından başlaması bu yüzdendir.
Kaynaklar: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Bugüne nasıl ulaştı?
Pamuk ipliğiyle. Bilinen tek nüsha, Mahmud'dan neredeyse iki yüzyıl sonra, 1266'da Şam'da Muhammed bin Ebi Bekr tarafından yazılmıştır. Osmanlı'nın son yıllarında İstanbul'da, eski maliye nazırı Ahmed Nazif Paşa'nın ailesinden bir hanımın onu satmak için bir sahafa getirmesiyle ortaya çıktı ve âlim Ali Emiri onu tanıdı. Kilisli Rıfat onu Ali Emiri'nin kütüphanesinden üç cilt hâlinde bastı; Besim Atalay ilk Türkiye Türkçesi çevirisini dizinle birlikte yaptı. Mehmet Emin Buğra 1940'ta Doğu Türkistan tarihini yazarken en çok bu esere başvurdu.
Kaynaklar: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Olaylar
Kaynaklar (2)
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · yalnız atıf
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf





