تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluYeni okullar ve 'Uygur' adı

Abdulhalûk Uygur

Mahlası 'Uygur' olan şair.

Takma ad olarak 'Uygur'u seçen, halkını uyanmaya ve okumaya çağıran ve bu yüzden 1933'te eyalet hükümetince idam edilen şair. Turfanlıydı.

Abdulhalık Uygur'un portresi
Abdulhalık Uygur'un portresiyazarı bilinmiyor · Public domain · Wikimedia Commons

Neden kendine 'Uygur' adını verdi?

Vahaların yerleşik Türk halkının kendilerine çoğunlukla kasabalarının adıyla ya da yalnızca Müslüman dediği bir dönemde, şiirlerini 'Uygur' diye imzaladı. Millward onu, Sheng Shicai adı resmîleştirmeden önce, 1920'ler ve 30'larda bu adı kullanan Turfan'daki az sayıda kişi arasında sayar. Ayup, bu seçimin adı yeniden canlandıran 1921 Taşkent kongresiyle ilgisi olmadığını, çünkü 'Uygur Kızı' şiirinin 1917 tarihli olduğunu savunur. En bilinen şiiri 'Uyan Uygur', o yıllarda Türk dünyasının her yanında duyulan çağrılar ailesindendir: Kazak şair Duvlatov'un 'Uyan Kazak'ı ve Mehmet Akif'in 'Uyan'ı gibi.

Klasik dil yerine halkın konuştuğu dille yazdı, usul-i cedid okullarını savundu, hurafeye ve bilimden kopuk din eğitimine karşı çıktı. Ayup onun örneklerini klasiklerden Nevai ve Fuzuli'de, modernlerden Namık Kemal ve Tatar şair Tukay'da bulur; Tatarcayı o dilde şiir yazacak kadar iyi biliyordu. 1933'te Turfan'da idam edildi.

Kaynaklar: Abduveli Ayup, “Abdulhaluk Uygur Hakkındaki Çalışmalarda Sorunlar”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 2017/9, 17–21 · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Hayatı hakkında söylenenlere neden dikkatli bakmalı?

Çünkü çoğu sonradan yeniden yazıldı. Şiirleri ilk kez ancak ölümünden sonra, 1947'de basıldı ve 1979'dan sonra Uygur dergilerine döndü. Ayup, 1980'ler ve sonrasının kitaplarının onu Marksist yaptığını gösterir: biri 1923–26'da Şark Emekçileri Komünist Üniversitesi'nde okuduğunu söyler, ama o üniversite o yıllarda Uygur öğrenci almıyordu; Lenin'in adını anan bir dize yayıncılar tarafından eklenmiş olabilir; bir şiirdeki şura kelimesi 'sovyet' diye okunur, oysa deva ve şifa ile kafiyesinde yalnızca 'danışma' demektir. Şiirlerinin sayısı bile belirsizdir: yetmiş kadardan 250'yi aşkına kadar. Ayup'un sonucu: şairin gerçek bir biyografisi hâlâ yazılmayı bekliyor.

Kaynaklar: Abduveli Ayup, “Abdulhaluk Uygur Hakkındaki Çalışmalarda Sorunlar”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 2017/9, 17–21

Kaynaklar (3)