تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluYeni okullar ve 'Uygur' adı

Qing Hanedanı

İmparatorluğun en uzak eyaleti.

Cungarları yok eden, bölgeyi 1759'da fetheden ve 1884'te onu eyalet yapıp 'Doğu Türkistan', yani 'yeni sınır' adını veren Mançu imparatorluğu.

Bezeklik praṇidhi duvar resimleri · döneminden bir nesne
Bezeklik praṇidhi duvar resimleri · döneminden bir nesneyazarı bilinmiyor · Public domain · Wikimedia Commons

Qing bölgeyi nasıl yönetti?

İlk yüzyılında Çin eyaleti olarak değil, bir İç Asya imparatorluğu olarak. Qing 1759'da Cungarları yok edip Tarım'ı aldıktan sonra, İli vadisindeki bir askerî valiye bağlı Mançu ve Moğol memurları, ambanlar eliyle yönetti. Onların altında her halk kendi usulüyle yönetiliyordu: göçebeler soydan gelen beyler (casak) altında, Kumul ve Turfan prensleri kendi topraklarında, vaha şehirleri ise vergi, sulama, asayiş ve mahkeme işlerine bakan yaklaşık 300 Müslüman memur, beyler eliyle. Uygur ve yabancı tüccarlar yerel ticaret vergisi ödemiyordu. Millward'a göre Qing yönetimi Tarım'da ilk yüz yılında istikrarlıydı; büyüyen tarım, ticaret ve nüfus düşünülünce belki iyi bile denebilirdi.

Buğra ise fethi bin yıllık özgürlükten sonra yeni bir Çin istilasının başlangıcı olarak hatırlar. Kerestesi ve taşı için yıkılan camileri, minareleri ve hamamları, kışlaya çevrilen evleri, uydurma suçlamalarla öldürülüp malları alınan zenginleri, yıllık baş vergisini, toprak, hayvan ve yayla vergilerini, yüzde 30 ile 50 arası satış vergisini ve tek günlük yolculuk için bile gereken yol kâğıdını anlatır.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Sincan nasıl eyalet oldu?

Eski düzenin yıkıntılarından. 1864 ayaklanmalarından ve Yakup Bey yıllarından sonra, 1876–78'de geri dönen Qing orduları eski düzenin yok olduğunu gördü: beylerin çoğu ölmüş ya da mülklerini yitirmiş, Mançu ve Moğol garnizonları silinmiş, Urumçi'deki Mançu kalesi iz bırakmadan yıkılmıştı. Saray parasını kıyı için gemilere mi yoksa uzak batı için ordulara mı harcayacağını tartışmıştı; Zuo Zongtang, Sincan'ın kaybının Moğolistan'ı, dolayısıyla Pekin'i tehlikeye atacağı savıyla kazandı.

1884'te saray "yeni sınır" anlamına gelen Sincan'ı eyalet yaptı; beylerin, prenslerin ve Moğol beylerinin yerine Konfüçyüsçü eğitimli memurların yönettiği ilçeler ve vilayetler kuruldu; ilk valisi Liu Jintang oldu. Millward bunun bir himayenin "Çin tarafından ilhakı" değil, Qing imparatorluğunun kendi çevresini yönetme biçimindeki bir değişiklik olduğunu vurgular. Tasarrufun ötesinde bir amacı vardı: planlamacılar klasik eğitim veren okulların ve yeni tarlalara yerleşen Çinli göçmenlerin bölgeyi asıl Çin'e daha çok benzeteceğini umuyordu.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Kaynaklar (2)