تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluYeni okullar ve 'Uygur' adı

Kaşgar'da Doğu Türkistan Cumhuriyeti ilan ediliyor

1933: adı 'Uyguristan' olabilirdi.

Kendine 'Doğu Türkistan' diyen ilk devlet: yalnızca üç ay kadar yaşadı, ama Millward kuruluşunu Uygur milliyetçiliğinin gelişiminde tarihî ağırlığı büyük bir olay sayar. 12 Kasım 1933'te Sabit Damolla ve Doğu Türkistan İstiklal Cemiyeti, Kaşgar'da Tümen ırmağı kıyısındaki büyük bir mitingde cumhuriyeti ilan etti; anayasası o sırada Aksu'da bulunan Hoca Niyaz'ı cumhurbaşkanı yaptı. Hiçbir yabancı devlet onu tanımadı ve 1934 başında Ma Zhongying'in Tungan birlikleri onu yıktı.

Nasıl bir devlet olmak istiyordu?

Cevabı önderleri verir. Millward, Japon tarihçi Shinmen Yasushi'nin araştırmasına dayanarak bunların pek azının Hotenli olduğunu gösterir: çoğu Kaşgar-Atuş çevresinin öğretmenleri ve zengin tüccarlarıydı, 1910'lar ve 1920'lerin aydınlanma hareketinin insanlarıydı. Başbakan Sabit Damolla'nın Atuş'taki yayınevini Yang Zengxin kapatmıştı; Tarım Bakanı Abuhasan'ın, Atuş ve Kaşgar'da ilk usul-i cedit okullarını kuran Musabay kardeşlerin küçüğü olduğu söylenir.

Anayasa devleti şeriata bağladı, aynı zamanda okul, kütüphane ve hastane vaat etti. Adı bile kararsızdı: ilk bakır paralar 'Uyguristan Cumhuriyeti' adına basıldı, sonraki paralarda ve pasaportlarda 'Doğu Türkistan Cumhuriyeti' yazdı. Orada bulunan birinin anlattığına göre ad tartışmayla seçilmişti, çünkü Uygurlardan başka Türk halkları da vardı. Mavi zemin üzerine beyaz ay yıldızlı bir millî bayrak kabul edildi; Çin idaresinin ve Ma Zhongying'in paraları kaldırılıp Kaşgar ve Hoten'de hükûmet adına para basıldı; İsveçli misyonerlerin matbaası alınarak 'İstiklal' dergisi çıkarıldı. Anayasa taslağı bu derginin ikinci sayısında, bir yıl sonra da Berlin ve Paris'te çıkan Yaş Türkistan'da yayımlandı.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

Geride ne bıraktı?

Kul, Kaşgar cumhuriyetini birçok bakımdan Yakub Beg'in 1865'te Kaşgar merkezli kurduğu devletin manevî varisi sayar. Yakub Beg gibi yeni hükûmetin önderleri de Orta Doğu'ya, Türkiye'ye ve İngiltere'ye başvurdu; ama ondan farklı olarak hiçbir şey alamadılar. Yakub Beg Osmanlı ve İngiltere tarafından tanınmış, bir miktar maddî yardım da almıştı. Kaşgar'daki İngiliz başkonsolos yardımcısı Thomson-Glover başta ilgilendi ve Yeni Delhi'ye yardımın mümkün olabileceğini yazdı; gelen cevap, Çin merkezî hükûmetinin meşru idareci olarak kaldığıydı. Şubat 1934'te Yeni Delhi'ye giden elçiler de geri gönderildi.

Türk basını haberleri sevgiyle karşıladı; Kaşgar'dan gönderilen yeni yıl mesajında 'gökbayraktan al bayrağa selam olsun' deniyordu ve Anadolu Ajansı mesajı geniş çevrelere yaydı. Ama Ankara'dan maddî yardım gitmedi: Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, Sovyetlere komşu devletlerin her şeyden önce onunla iyi geçinmesi gerektiğini öğütledi. Millward kuruluşu Uygur milliyetçiliği için tarihî ağırlığı büyük ve aynı zamanda belirsiz bir olay olarak niteler. ÇHC Devlet Konseyi Enformasyon Bürosu'nun 2002 tarihli bir belgesi ise 'Doğu Türkistan' fikrini bir avuç ayrılıkçı ve dinî aşırının uydurduğu bir efsane sayar; belgeyi aktaran Millward bunu propaganda diye reddeder.

Kaynaklar: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Kaynaklar (3)

Yolun sonu