تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluYeni okullar ve 'Uygur' adı

Atuş'ta ilk usul-i cedit okulu

Ezber yerine coğrafya.

Usul-i cedit okullarının ilki; Millward bu okullarda yetişen iki kuşağı 1930'ların Türk milliyetçiliğinin köklerinden biri sayar. Eski mektepler öğrencilere Arapça ve Farsça metinleri ezberleterek öğretirdi; Hüseyin Musabayev'in Atuş'ta (1883 ya da 1885'te) açtığı okul ise Kazan ve İstanbul'un programını izledi: dil ve edebiyat, aritmetik, tarih, coğrafya, tabiat, resim, beden eğitimi, Rusça ve Arapça. İlk öğretmenleri yerli kişilerdi, sonra Kazan'daki öğretmen okuluna gönderildiler.

Onda yeni olan neydi?

Dinin yeri. Yeni okullar matematik, coğrafya ve fen bilgisinin yanında İslâm'ı ve yerel Türk dilini ayrı dersler olarak öğretti. Orta Asya'nın mektep ve medreselerinde yalnızca İslâm, o da Arapça ve Farsça metinlerin tekrarıyla öğretilirdi; ezber kendi başına amaçtı. Yeni okullar İslâm'ı birçok dersten biri olarak ayırdı. Muhafazakâr ulema buna karşı çıktı, çünkü bu, İslâm'ı öteki bilgilerle aynı düzeye koyuyor gibiydi. Uygur dilini öğretmek ve halk dilindeki metinleri kullanmak da bir yenilikti ve yeni doğan Türk milliyetçiliğine sıkıca bağlıydı.

Yenilik bazılarını topyekûn korkuttu. Yarkentli gelenekçi bir âlim, Gulam Muhammed Han, 1910'lar ve 1920'lerin tehlikeli kötülüklerinin bir listesini çıkardı: Buhara'daki ve Çin'deki Bolşevikler (1920'lerin Guomindang'ına 'cedit Hıtaylar' diyordu); sultanı tahttan indiren, haremini halkın gözü önüne açan ve sarığı yasaklayan Türkler; Mekke ile Medine'yi işgal edip türbeleri yıkan Vehhabiler. En kötüsü de İbn Suud'la oğlunun Fransızca bildiği söyleniyordu.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Ondan ne çıktı?

Bir kuşak önder. Millward'a göre yeni okulların savunduğu 'millet' başta belirsizdi: henüz bir Uygur milleti değil, Orta Asya'nın Türk Müslümanlarıydı. Turfan yakınlarındaki Astana'daki okulda öğrenciler 'ana dil'e bir övgü söylerdi, ama sözleri Tatarcaydı. Okulları destekleyen çok gezmiş tüccarlar gençlerin günün siyaset ve ticaret ortamında ayakta kalabilmesini istiyordu; bu yüzden okullar büyüdükçe Çince, Rusça, Türkçe ve muhasebe dersleri eklendi.

Okulların işi kolay olmadı: Yang Zengxin muhafazakâr Müslümanların cedit okullarını kapatmasına göz yumdu. Ama etkileri sürdü. Millward 1930'lardaki ayaklanmaların sebepleri arasında, cedit okullarında yetişen iki kuşak öğrencide beslenen Türk milliyetçiliğini sayar. 1933'te Kaşgar'da ilan edilen Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin önderlerinin çoğu Kaşgar-Atuş'un öğretmenleri ve tüccarlarıydı; aralarında Musabay kardeşlerin küçüğü olduğu söylenen Tarım Bakanı Abuhasan da vardı.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Kaynaklar (1)