Durak 2 / 11 · hükümdar · 1487 – 1533
Said Han
Andican'ı kaybedip Kaşgar'ı kazanan prens.
1514'te Mirza Haydar'la birlikte Kaşgar'ı alıp Yarkent Hanlığı'nı kuran, 1533'te Tibet seferinden dönerken yükseklik hastalığından ölen Moğol prensi. Gençliğinde Andican'da esir tutulmuş, sonra Kâbil'de Babür'ün yanında kalmıştı.

Kovalanan bir şehzade nasıl devlet kurdu?
On iki yıl boyunca neredeyse her şey ters gitti. On beş yaşlarında Özbek Şeybani Han'a karşı Ahsi'de yaralandı ve bir yıl hapis yattı. On altı yaşında on yedi arkadaşıyla Semerkant'tan kaçtı. Amcası Sultan Mahmud Han onu yakalayıp gözetim altında tuttu; ağabeyi Mansur Han onu yendi; asker istediği Tarım'daki Dolanlar ise ona saldırdı, tek bir atla kurtuldu. Buğra, yanında yalnızca beş altı adamın kaldığı, batıda Özbeklerin, doğuda Mansur'un, güneyde Duğlat hükümdarı Ebubekir'in beklediği anı anlatır.
Endican'da yine yakalandı, gizlice ondan yana olan bir vali onu kaçırdı ve 1509 sonunda Kabil'de kuzeni Babür'ün yanına vardı. Babür'ün yardımıyla Fergana'yı aldı; 1514'te Özbekler yeniden bastırınca Çağatay, Küregen ve Duğlat hanedanlarından yaklaşık on bin kişiyle Fergana'yı bırakıp Tarım'a geçti ve Kaşgar ile Yarkent'i Ebubekir'den aldı. Bir hafta sonra, Buğra'nın hesabıyla 20 Eylül 1514'te, bir kurultay onu beyaz keçe üzerinde han ilan etti; Yarkent, 170 yıl sürecek bir devletin başkenti oldu.
Kaynaklar: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)
Ağabeyi Mansur Han'la nasıl barıştı?
Mansur Han, Kuça, Turfan, Beşbalık ve Yukarı İli'yi elinde tutuyor ve onu tanımıyordu. Said onun üstüne yürümedi. Önce Mansur'un ordusunun çoğuyla Kuça'da bıraktığı küçük kardeşlerini kendi tarafına çekti; sonra 1516 başında iki han Aksu ile Bay arasında buluşmaya karar verdi. Mansur gençlik savaşlarının öcünün alınmasından korkup rehine istedi; iki taraf da hanedandan kişiler verdi, aralarında Haydar Mirza da vardı. Her hanın yanında otuz adam vardı; ordular birbirini görecek yerde saf tuttu.
İki tahtlı çadırda önce Said Han konuştu: çekişmelerin acısını bu birlik görüntüsü telafi edecekti. Mansur, yaşça büyük olsa da mertebede Said'in kendisinden büyük olduğunu söyledi. Mansur Said'i büyük han tanıdı; Said de doğuyu Mansur'a ve oğullarına kendi başlarına yönetsinler diye bıraktı. Millward bu düzeni nadir bir istikrar dönemi sayar ve Tarih-i Reşidi'den aktarır: bu barıştan sonra bir kişi Kumul'dan Fergana'ya yalnız, azıksız ve korkusuzca gidebiliyordu.
Kaynaklar: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Nasıl öldü?
Son savaşından dönerken. 1532'de Haydar Mirza ile amcası, başemir Seyid Muhammed, onu Karakurum'u aşıp Ladak, Baltistan ve Keşmir'e bir sefere ikna etti; veliaht Abdürreşid buna karşı çıktı. Keşmir'in başkenti alındı ve hükümdarları hutbeyi okutup parayı Said Han adına bastırmayı kabul etti. Han ise daha gidişte seyrek havadan çok çekmişti.
1533 yazında Yarkent'e doğru döndü. Hâlâ Tibet'te olan Haydar Mirza, ordugâhtan gelen son mektubu aktarır: buzul geçitlerinden sonra hanın durumu çok ağırlaştı; hastalığın, dam-giri'nin, olmadığı en yakın yer sekiz gün uzaktaydı. Beyler acele etmeye karar verdi; sedye yapmak yerine zayıf hanı atına bindirip dört yandan tuttular. Sekiz günlük yolu dörtte aldılar; daha alçak yere üç fersah kala, 9 Temmuz 1533'te, kırk yedi yaşında öldü. Elias bu yeri yaklaşık 5.500 metre yüksekliğindeki Suget geçidi olarak gösterir. Naaşı Yarkent'e götürülüp saray bahçesine gömüldü; Buğra'nın kitabındaki bir not, mezarı bugünkü Altın Mezar'la bir tutar; Doğu Türkistan'da hükümdar mezarlarına eskiden beri bu ad verilir.
Kaynaklar: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Kaynaklar (4)
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · yalnız atıf
- Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · kamu malı
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Wikidata · yalnız atıf





