تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluHanlar ve hocalar

Yarkent (Saidiye) Hanlığı

Yarkent Hanlığı: Kaşgar, Yarkent ve Hoten tek hanın elinde.

Doğu Türkistan'ı 170 yıl yöneten, On İki Mukam'ın sarayında düzenlendiği kabul edilen ve hanı Tarih-i Reşidi'nin hamisi olan hanlık. Onun barışında, diye yazar Mirza Haydar, "bir kişi Kumul'dan Fergana'ya kadar yalnız, azıksız ve korkusuzca yolculuk edebilirdi". Sultan Said Han onu 1514'te Yarkent başkent olmak üzere kurdu; Cungarlar Afak Hoca ile birlikte 1679'da (başka kaynaklarda 1678) ona son verdi.

Tarih-i Reşidi · döneminden bir nesne
Tarih-i Reşidi · döneminden bir nesneMuginov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yarkent hanları döneminde hayat nasıldı?

Uzun dönemler boyunca barışçı ve ticaretle canlı. Said Han 1514'te Kaşgar ve Yarkent'e yerleşip Turfan'ı ve kuzeydoğuyu yöneten kardeşi Mansur'la anlaşınca, Mirza Haydar "bir kişi Kumul'dan ya da Hıtay'dan Fergana'ya kadar yalnız, azıksız ve hiçbir saldırı korkusu olmadan yolculuk edebilirdi" diye yazdı. Kervanlar hanların yol belgeleriyle Ming Çin'ine gidiyordu. 1603'te Yarkent'te bir yıl bekleyen Cizvit Bento de Goes, Han Muhammed Sultan'ın Çin'e giden kervanın başkanlığını sattığını gördü: kazanan 200 torba misk ödedi ve kervan tam yetmiş iki kişiydi.

Buğra devleti içeriden anlatır. Başkent Yarkent'ti; doğu için Turfan'da ikinci bir yönetim vardı. Her kasabada şeriat kadıları mahkemelere bakardı; vergi, ekili toprağın her ölçüsü için sabit bir miktar, hayvanlardan alınan bir vergi ve ticaretin zekâtıydı. Han her yıl ülkenin bir başka yerine gidip halkın derdini dinlerdi. Ordu küçüktü, birkaç bin kişi; çünkü, der Buğra, devletin siyaseti fetih değil barıştı. Ancak Abdullah Han döneminde, Cungarlar güçlenince daha büyük bir ordu kuruldu.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Hanlık nasıl sona erdi?

Bir dış gücü içeri alan, hanlar ile sufi şeyhleri arasındaki bir kavgayla. 16. yüzyılın sonundan itibaren Maveraünnehir'den gelen Nakşibendi hocaları Yarkent sarayında büyük nüfuz kazandı: Hoca İshak Han Muhammed Sultan'ı müridi yaptı, sonra Afak Hoca'nın başına geçtiği rakip hocalar kolu da kendi taraftarlarını topladı. Han ailesi de bölünmüştü: Abdullah Han 1667–68'de öz oğluna yenildi ve Hindistan'a gitti; Babür hükümdarı Evrengzib onu büyük hürmetle karşıladı.

İshakî hocalarla birleşen İsmail Han Afak Hoca'yı Kaşgar'dan kovunca Afak Dalai Lama'ya başvurdu; Dalai Lama da Budist Cungar hükümdarı Galdan'dan yardım istedi. Galdan vahaları fethetti ve yıllık vergi karşılığında Afak'ı iktidara getirdi. Afak'ın yaptığını ihanet sayan Buğra son direnişi anlatır: Han Muhammed Emin Yarkent'i, Afak'ın şehirdeki müritleri bir kapıyı açana kadar tuttu ve şehrin yağmasında şehit düştü. Böylece 170 yıllık bir Müslüman devlet yıkıldı. Yılı Buğra 1679, Togan, Millward ve Lurje 1678 olarak verir.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991) · Pavel Lurje, “Kashgar”, Encyclopaedia Iranica (2012)

Kaynaklar (4)