تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliXanlar We Xojilar

Sultan Se'idxan

Enjanni yoqitip, qeshqerni alghan shahzade.

1514-yili mirza heyder bilen birlikte qeshqerni élip yeken xanliqini qurghan, 1533-yili tibet yürüshidin qaytishta égizlik késilidin wapat bolghan moghul shahzadisi. yash waqtida enjanda esir tutulghan, kéyin kabulda baburning yénida turghan.

1502-يىلى 15 ياشلىق سەئىدخان؛ تەخمىنەن 1590-يىلى سىزىلغان مىنىئاتۇرا
1502-يىلى 15 ياشلىق سەئىدخان؛ تەخمىنەن 1590-يىلى سىزىلغان مىنىئاتۇراCirca 1590 artist · Public domain · Wikimedia Commons

Qoghlinip yürgen bir shahzade qandaq qilip dölet qurghan?

On ikki yil ichide uning ishliri dégüdek hemmisi ongushsiz boldi. on besh yashlarda özbék sheybanixan'gha qarshi axsi urushida yarilinip, bir yil zindanda yatti. on alte yéshida on yette hemrahi bilen semerqenttin qachti. taghisi sultan mehmudxan uni tutup nazaret astida tutti; akisi mensurxan uni yengdi; esker sorighan tarim boyidiki dolanlar bolsa uninggha hujum qildi, u birla at bilen qéchip qutuldi. bughra uning yénida besh-alte ademla qalghan, gherbte özbékler, sherqte mensurxan, jenubta dughlat hökümdari ebubekri kütüp turghan peytni sözleydu.

u enjanda yene tutuldi, uninggha yoshurun yan basqan bir hakim uni qachuruwetti, 1509-yilining axirida kabulgha, taghisining oghli baburning qéshigha yetti. baburning yardimide perghanini aldi; 1514-yili özbékler yene bésim qilghanda, chaghatay, köregen we dughlat jemetliridin texminen on ming kishi bilen perghanini tashlap tarimgha ötti, qeshqer we yekenni ebubekridin aldi. bir heptidin kéyin, bughraning hésabiche 1514-yili 20-séntebirde, qurultay uni aq kigiz üstide xan kötürdi; yeken 170 yil dawamlashqan bir döletning paytexti boldi.

Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

U akisi mensurxan bilen qandaq yariship qalghan?

Mensurxan kuchar, turpan, beshbaliq we yuqiri ilini idare qilatti, se'idxanni tonumaytti. se'idxan uninggha qoshun tartmidi. awwal mensurxan qoshunining köpinchisi bilen kucharda qaldurghan kichik inisini öz teripige tartti; andin 1516-yilining béshida ikki xan aqsu bilen bay arisida körüshüshke kélishti. mensurxan yashliq chaghdiki urushlarning öchi élinishidin qorqup görüge adem soridi; ikki terep xan jemetidin adem berdi, ularning arisida mirza heydermu bar idi. her bir xan bilen ottuz adem keldi; qoshunlar bir-birini körüp turidighan yerde sep tüzdi.

ikki text qoyulghan chédirda awwal se'idxan söz qildi: ixtilaplarning azabini mushu birlik körünüshi tolduridu, dédi. mensurxan: «yéshim sizdin chong bolsimu, mertiwide siz méning chongum» dep jawab berdi. mensurxan se'idxanni ulugh xan dep tonudi; se'idxan sherqni mensurxan we uning ewladliri öz aldigha bashqursun dep qoydi. milward bu orunlashturushni nahayiti az uchraydighan muqimliq dewri deydu we «tarixi reshidi»din neqil keltüridu: bu yarashtin kéyin bir adem qumuldin perghanigiche yalghuz, ozuqsiz we qorqmay mangalaytti.

Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

U qandaq ölgen?

Axirqi urushidin qaytiwétip. 1532-yili mirza heyder we uning taghisi, emiri kebir seyyid muhemmed mirza xanni qaraqurumdin éship ladak, baltistan we keshmirge yürüsh qilishqa qayil qildi; weli'ehd abdureshid buninggha qarshi chiqti. keshmirning paytexti élindi, hökümdarliri xutbe oqush we pul quyushni se'idxan namida qilishqa qoshuldi. xan bolsa bérish yolidila hawaning shalangliqidin qattiq qiynalghanidi.

1533-yili yazda u yeken'ge qarap qaytti. téxi tibette bolghan mirza heyder ordidin kelgen axirqi xetni neqil qilidu: muzluq dawanlardin ötkendin kéyin xanning ehwali éghirlashqan, «demgiri» késili yoq eng yéqin jay sekkiz künlük yiraqliqta idi. begler aldirashqa qarar qildi, zembil yasashning ornigha ajiz xanni étigha mindürüp, her tereptin yölep mangdi. sekkiz künlük yolni töt künde basti; pesrek yerge üch persex qalghanda, 1533-yili 9-iyul, qiriq yette yéshida wapat boldi. éliyas bu jayni texminen 5500 métir égizliktiki süget dawini dep körsitidu. jesiti yeken'ge élip kélinip, orda béghigha depne qilindi; bughraning kitabidiki bir izahatta bu qebre hazirqi «altun mazar» dep körsitilgen; sherqiy türkistanda padishahlarning qebriliri qedimdin tartip shundaq atilidu.

Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Menbeler (4)