تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ھېكايە يولىخانلار ۋە خوجىلار

سۇلتان سەئىدخان

ئەنجاننى يوقىتىپ، قەشقەرنى ئالغان شاھزادە.

1514-يىلى مىرزا ھەيدەر بىلەن بىرلىكتە قەشقەرنى ئېلىپ يەكەن خانلىقىنى قۇرغان، 1533-يىلى تىبەت يۈرۈشىدىن قايتىشتا ئېگىزلىك كېسىلىدىن ۋاپات بولغان موغۇل شاھزادىسى. ياش ۋاقتىدا ئەنجاندا ئەسىر تۇتۇلغان، كېيىن كابۇلدا بابۇرنىڭ يېنىدا تۇرغان.

1502-يىلى 15 ياشلىق سەئىدخان؛ تەخمىنەن 1590-يىلى سىزىلغان مىنىئاتۇرا
1502-يىلى 15 ياشلىق سەئىدخان؛ تەخمىنەن 1590-يىلى سىزىلغان مىنىئاتۇراCirca 1590 artist · Public domain · Wikimedia Commons

قوغلىنىپ يۈرگەن بىر شاھزادە قانداق قىلىپ دۆلەت قۇرغان؟

ئون ئىككى يىل ئىچىدە ئۇنىڭ ئىشلىرى دېگۈدەك ھەممىسى ئوڭۇشسىز بولدى. ئون بەش ياشلاردا ئۆزبېك شەيبانىخانغا قارشى ئاخسى ئۇرۇشىدا يارىلىنىپ، بىر يىل زىنداندا ياتتى. ئون ئالتە يېشىدا ئون يەتتە ھەمراھى بىلەن سەمەرقەنتتىن قاچتى. تاغىسى سۇلتان مەھمۇدخان ئۇنى تۇتۇپ نازارەت ئاستىدا تۇتتى؛ ئاكىسى مەنسۇرخان ئۇنى يەڭدى؛ ئەسكەر سورىغان تارىم بويىدىكى دولانلار بولسا ئۇنىڭغا ھۇجۇم قىلدى، ئۇ بىرلا ئات بىلەن قېچىپ قۇتۇلدى. بۇغرا ئۇنىڭ يېنىدا بەش-ئالتە ئادەملا قالغان، غەربتە ئۆزبېكلەر، شەرقتە مەنسۇرخان، جەنۇبتا دۇغلات ھۆكۈمدارى ئەبۇبەكرى كۈتۈپ تۇرغان پەيتنى سۆزلەيدۇ.

ئۇ ئەنجاندا يەنە تۇتۇلدى، ئۇنىڭغا يوشۇرۇن يان باسقان بىر ھاكىم ئۇنى قاچۇرۇۋەتتى، 1509-يىلىنىڭ ئاخىرىدا كابۇلغا، تاغىسىنىڭ ئوغلى بابۇرنىڭ قېشىغا يەتتى. بابۇرنىڭ ياردىمىدە پەرغانىنى ئالدى؛ 1514-يىلى ئۆزبېكلەر يەنە بېسىم قىلغاندا، چاغاتاي، كۆرەگەن ۋە دۇغلات جەمەتلىرىدىن تەخمىنەن ئون مىڭ كىشى بىلەن پەرغانىنى تاشلاپ تارىمغا ئۆتتى، قەشقەر ۋە يەكەننى ئەبۇبەكرىدىن ئالدى. بىر ھەپتىدىن كېيىن، بۇغرانىڭ ھېسابىچە 1514-يىلى 20-سېنتەبىردە، قۇرۇلتاي ئۇنى ئاق كىگىز ئۈستىدە خان كۆتۈردى؛ يەكەن 170 يىل داۋاملاشقان بىر دۆلەتنىڭ پايتەختى بولدى.

مەنبەلەر: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

ئۇ ئاكىسى مەنسۇرخان بىلەن قانداق يارىشىپ قالغان؟

مەنسۇرخان كۇچار، تۇرپان، بەشبالىق ۋە يۇقىرى ئىلىنى ئىدارە قىلاتتى، سەئىدخاننى تونۇمايتتى. سەئىدخان ئۇنىڭغا قوشۇن تارتمىدى. ئاۋۋال مەنسۇرخان قوشۇنىنىڭ كۆپىنچىسى بىلەن كۇچاردا قالدۇرغان كىچىك ئىنىسىنى ئۆز تەرىپىگە تارتتى؛ ئاندىن 1516-يىلىنىڭ بېشىدا ئىككى خان ئاقسۇ بىلەن باي ئارىسىدا كۆرۈشۈشكە كېلىشتى. مەنسۇرخان ياشلىق چاغدىكى ئۇرۇشلارنىڭ ئۆچى ئېلىنىشىدىن قورقۇپ گۆرۈگە ئادەم سورىدى؛ ئىككى تەرەپ خان جەمەتىدىن ئادەم بەردى، ئۇلارنىڭ ئارىسىدا مىرزا ھەيدەرمۇ بار ئىدى. ھەر بىر خان بىلەن ئوتتۇز ئادەم كەلدى؛ قوشۇنلار بىر-بىرىنى كۆرۈپ تۇرىدىغان يەردە سەپ تۈزدى.

ئىككى تەخت قويۇلغان چېدىردا ئاۋۋال سەئىدخان سۆز قىلدى: ئىختىلاپلارنىڭ ئازابىنى مۇشۇ بىرلىك كۆرۈنۈشى تولدۇرىدۇ، دېدى. مەنسۇرخان: «يېشىم سىزدىن چوڭ بولسىمۇ، مەرتىۋىدە سىز مېنىڭ چوڭۇم» دەپ جاۋاب بەردى. مەنسۇرخان سەئىدخاننى ئۇلۇغ خان دەپ تونۇدى؛ سەئىدخان شەرقنى مەنسۇرخان ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ئۆز ئالدىغا باشقۇرسۇن دەپ قويدى. مىلۋارد بۇ ئورۇنلاشتۇرۇشنى ناھايىتى ئاز ئۇچرايدىغان مۇقىملىق دەۋرى دەيدۇ ۋە «تارىخى رەشىدى»دىن نەقىل كەلتۈرىدۇ: بۇ ياراشتىن كېيىن بىر ئادەم قۇمۇلدىن پەرغانىگىچە يالغۇز، ئوزۇقسىز ۋە قورقماي ماڭالايتتى.

مەنبەلەر: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

ئۇ قانداق ئۆلگەن؟

ئاخىرقى ئۇرۇشىدىن قايتىۋېتىپ. 1532-يىلى مىرزا ھەيدەر ۋە ئۇنىڭ تاغىسى، ئەمىرى كەبىر سەييىد مۇھەممەد مىرزا خاننى قاراقۇرۇمدىن ئېشىپ لاداك، بالتىستان ۋە كەشمىرگە يۈرۈش قىلىشقا قايىل قىلدى؛ ۋەلىئەھد ئابدۇرەشىد بۇنىڭغا قارشى چىقتى. كەشمىرنىڭ پايتەختى ئېلىندى، ھۆكۈمدارلىرى خۇتبە ئوقۇش ۋە پۇل قۇيۇشنى سەئىدخان نامىدا قىلىشقا قوشۇلدى. خان بولسا بېرىش يولىدىلا ھاۋانىڭ شالاڭلىقىدىن قاتتىق قىينالغانىدى.

1533-يىلى يازدا ئۇ يەكەنگە قاراپ قايتتى. تېخى تىبەتتە بولغان مىرزا ھەيدەر ئوردىدىن كەلگەن ئاخىرقى خەتنى نەقىل قىلىدۇ: مۇزلۇق داۋانلاردىن ئۆتكەندىن كېيىن خاننىڭ ئەھۋالى ئېغىرلاشقان، «دەمگىرى» كېسىلى يوق ئەڭ يېقىن جاي سەككىز كۈنلۈك يىراقلىقتا ئىدى. بەگلەر ئالدىراشقا قارار قىلدى، زەمبىل ياساشنىڭ ئورنىغا ئاجىز خاننى ئېتىغا مىندۈرۈپ، ھەر تەرەپتىن يۆلەپ ماڭدى. سەككىز كۈنلۈك يولنى تۆت كۈندە باستى؛ پەسرەك يەرگە ئۈچ پەرسەخ قالغاندا، 1533-يىلى 9-ئىيۇل، قىرىق يەتتە يېشىدا ۋاپات بولدى. ئېلىياس بۇ جاينى تەخمىنەن 5500 مېتىر ئېگىزلىكتىكى سۈگەت داۋىنى دەپ كۆرسىتىدۇ. جەسىتى يەكەنگە ئېلىپ كېلىنىپ، ئوردا بېغىغا دەپنە قىلىندى؛ بۇغرانىڭ كىتابىدىكى بىر ئىزاھاتتا بۇ قەبرە ھازىرقى «ئالتۇن مازار» دەپ كۆرسىتىلگەن؛ شەرقىي تۈركىستاندا پادىشاھلارنىڭ قەبرىلىرى قەدىمدىن تارتىپ شۇنداق ئاتىلىدۇ.

مەنبەلەر: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

مەنبەلەر (4)