بېكەت 4 / 11 · خانلىق · ≈ 1514-يىل – 1705-يىل
يەكەن (سەئىدىيە) خانلىقى
يەكەن خانلىقى: قەشقەر، يەكەن ۋە خوتەن بىر خاننىڭ قولىدا.
شەرقىي تۈركىستاندا 170 يىل ھۆكۈم سۈرگەن، ئون ئىككى مۇقام ئوردىسىدا رەتلەنگەن دەپ قارىلىدىغان ۋە خانى «تارىخى رەشىدى»نىڭ ھامىيسى بولغان خانلىق. ئۇنىڭ دەۋرىدە «قۇمۇلدىن پەرغانىگىچە بىر ئادەم يالغۇز، ئوزۇقسىز، قورقماي ماڭالايتتى»، دەپ يازىدۇ مىرزا ھەيدەر. سۇلتان سەئىدخان ئۇنى 1514-يىلى يەكەننى پايتەخت قىلىپ قۇرغان؛ جۇڭغارلار ئاپاق خوجا بىلەن بىرلىكتە 1679-يىلى (باشقا مەنبەلەردە 1678) ئاخىرلاشتۇرغان.

يەكەن خانلىقىدا تۇرمۇش قانداق ئىدى؟
ئۇزۇن مەزگىللەردە تىنچ ۋە سودا بىلەن جانلىق. سەئىدخان 1514-يىلى قەشقەر ۋە يەكەنگە ئورۇنلىشىپ، تۇرپان ۋە شەرقىي شىمالنى باشقۇرىدىغان ئىنىسى مەنسۇر بىلەن كېلىشكەندە، مىرزا ھەيدەر «بىر ئادەم قۇمۇل ياكى خىتايدىن پەرغانىگىچە يالغۇز، ئوزۇقسىز ۋە ھېچقانداق ھۇجۇمدىن قورقماي سەپەر قىلالايتتى» دەپ يازغان. كارۋانلار خانلارنىڭ يول خېتى بىلەن مىڭ جۇڭگوسىغا باراتتى. 1603-يىلى يەكەندە بىر يىل ساقلىغان يېزۇئىت بېنتو دې گوئېس خان مۇھەممەد سۇلتاننىڭ جۇڭگوغا بارىدىغان كارۋاننىڭ باشلىقلىقىنى ساتقانلىقىنى كۆرگەن: ئۇتقۇچى 200 خالتا ئىپار تۆلىگەن، كارۋان دەل يەتمىش ئىككى ئادەم ئىدى.
بۇغرا دۆلەتنى ئىچىدىن تەسۋىرلەيدۇ. پايتەخت يەكەن ئىدى؛ شەرق ئۈچۈن تۇرپاندا ئىككىنچى بىر ھۆكۈمەت بار ئىدى. ھەر بىر بازاردا شەرىئەت قازىلىرى مەھكىمىلەرنى باشقۇراتتى؛ باج تېرىلغۇ يەرنىڭ ھەر ئۆلچىمىگە مۇقىم بىر مىقدار، چارۋىدىن ئېلىنىدىغان باج ۋە سودىنىڭ زاكىتىدىن ئىبارەت ئىدى. خان ھەر يىلى يۇرتنىڭ باشقا بىر يېرىگە بېرىپ خەلقنىڭ دەردىنى ئاڭلايتتى. قوشۇن كىچىك، بىرنەچچە مىڭ كىشى ئىدى؛ چۈنكى، دەيدۇ بۇغرا، دۆلەتنىڭ سىياسىتى ئىستېلا ئەمەس، تىنچلىق ئىدى. پەقەت ئابدۇللاخان دەۋرىدە، جۇڭغارلار كۈچەيگەندە، چوڭراق قوشۇن قۇرۇلغان.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
خانلىق قانداق ئاخىرلاشقان؟
سىرتتىن بىر كۈچنى ئىچكىرىگە ئەكىرگەن، خانلار بىلەن سوپى پىرلار ئارىسىدىكى بىر جېدەل بىلەن. 16-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ ماۋەرائۇننەھردىن كەلگەن نەقشىبەندى خوجىلار يەكەن ئوردىسىدا زور تەسىر قازانغان: خوجا ئىسھاق خان مۇھەممەد سۇلتاننى مۇرىتى قىلغان، كېيىن ئاپاق خوجا باش بولغان رەقىب خوجىلار شاخىمۇ ئۆز تەرەپدارلىرىنى توپلىغان. خان جەمەتىمۇ بۆلۈنگەن ئىدى: ئابدۇللاخان 1667–1668-يىللىرى ئۆز ئوغلىغا يېڭىلىپ ھىندىستانغا كەتكەن؛ بابۇرىي پادىشاھ ئەۋرەڭزىپ ئۇنى زور ھۆرمەت بىلەن كۈتۈۋالغان.
ئىسھاقىيە خوجىلىرى بىلەن بىرلەشكەن ئىسمائىلخان ئاپاق خوجىنى قەشقەردىن قوغلىغاندا، ئاپاق دالاي لاماغا مۇراجىئەت قىلغان؛ دالاي لاما بۇددىست جۇڭغار ھۆكۈمدارى غالداندىن ياردەم سورىغان. غالدان ۋاھەلەرنى بويسۇندۇرۇپ، يىللىق ئولپان بەدىلىگە ئاپاقنى ھوقۇققا چىقارغان. ئاپاقنىڭ قىلمىشىنى خىيانەت دەپ ھېسابلايدىغان بۇغرا ئاخىرقى قارشىلىقنى سۆزلەيدۇ: خان مۇھەممەد ئىمىن يەكەننى ئاپاقنىڭ شەھەر ئىچىدىكى مۇرىتلىرى بىر دەرۋازىنى ئېچىپ بەرگۈچە قوغدىغان ۋە شەھەر تالان-تاراج قىلىنغاندا شېھىت بولغان. شۇنداق قىلىپ، 170 يىللىق بىر مۇسۇلمان دۆلىتى يىقىلدى. يىلىنى بۇغرا 1679، توگان، مىلۋارد ۋە لۇرجې 1678 دەپ بېرىدۇ.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991) · Pavel Lurje, “Kashgar”, Encyclopaedia Iranica (2012)
مەنبەلەر (4)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- Pavel Lurje, “Kashgar”, Encyclopaedia Iranica (2012) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ





