قوليازما · 1074-يىل
تۈركىي تىللار دىۋانى
Dīwān Lughāt al-Turk
تۈركىي تىللار توغرىسىدىكى تۇنجى بۈيۈك كىتاب: بىر لۇغەت، بىر ئاتلاس، 764 مىسرالىق شېئىرلار توپلىمى ۋە 11-ئەسىردىكى تۈركىي قەبىلىلەرگە يېتەكچى، ھەممىسى بىر يەردە.
مەھمۇد قەشقەرى ئۇنى باغداتتا ئابباسىي خەلىپىسى ئۈچۈن تۈزۈپ، تۈركىي سۆزلەرنى ئەرەبچە چۈشەندۈرگەن؛ ئىچىدە ئوتتۇرىسىدا تۈرك يۇرتلىرى بار يۇمىلاق دۇنيا خەرىتىسى بار. 1266-يىلى دەمەشقتە كۆچۈرۈلگەن بىرلا نۇسخىسى ساقلىنىپ قالغان.


ئۇنىڭ ئىچىدە نېمىلەر بار؟
سۆزلۈك تىزىملىكىدىن خېلىلا ئارتۇق. مەھمۇد تۈركىي سۆزلەرنى يېزىپ ئەرەبچە چۈشەندۈرگەن، كۆپ سۆزلەر ئۈچۈن مىسال بەرگەن: بىر مىسرا شېئىر، بىر ماقال، ئاڭلىغان بىر سۆز. بۇلار بىرلەشكەندە، كۆپىنچىسى باشقا ھېچ يەردە ساقلانمىغان 764 مىسرالىق بىر شېئىرلار توپلىمى ھاسىل بولىدۇ. سۆزلەرنىڭ ئەتراپىدا ئۇ تۈركىي قەبىلىلەرنى تونۇشتۇرغان: ھەربىرى قەيەردە ياشايدۇ، قانداق سۆزلەيدۇ، تىللىرى قانداق پەرقلىنىدۇ؛ رىۋايەت ۋە تارىخلارنى سۆزلىگەن؛ ئوتتۇرىسىدا تۈرك يۇرتلىرى بار يۇمىلاق دۇنيا خەرىتىسىنى سىزغان. بۈگۈنكى نەشر قىلغۇچىلار ئۇنى بىرلا ۋاقىتتا جۇغراپىيە، تارىخ، ئېتنوگرافىيە ۋە شېئىرلار كىتابى دەپ قارايدۇ.
سۆزلەرنىڭ ئۆزى 11-ئەسىرنىڭ رەسىمى: تۇغقانچىلىق ۋە دەرىجە ناملىرى، يېمەك-ئىچمەك، قوراللار، ئاتلار ۋە ئۇلارنىڭ جابدۇقلىرى، يۇلتۇزلار، پەسىللەر ۋە ئويۇنلار. ئوقۇرمەن بىر قاراخانىيلار ئائىلىسىدە نېمە يېيىلگەنلىكىنى، بىر كۆچمەن چارۋىچىنىڭ پادىسىنى قانداق سانىغانلىقىنى ياكى بىر توي قوشىقىنىڭ قانداق ئىكەنلىكىنى ھازىرمۇ ئۇنىڭدىن تاپالايدۇ.
مەنبەلەر: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
ئۇ نېمە ئۈچۈن يېزىلغان، نېمە ئۈچۈن مۇھىم؟
مەھمۇد ئۇنى باغداتتا ئابباسىي خەلىپىسى مۇقتەدىغا تەقدىم قىلغان (ئوغۇز 1074 ياكى 1077-يىل دەيدۇ). بۇغرا تۈركچىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئەرەبچە چۈشەندۈرۈلگەنلىكىنى مۇنداق ئېيتىدۇ: خەلىپىنىڭ دۆلەت ئەربابلىرى، ئەسكەرلىرى ۋە ئەمەلدارلىرىنىڭ كۆپىنچىسى تۈرك ئىدى، شۇڭا ئەرەبلەرنىڭ تۈركچە ئۆگىنىشكە ئېھتىياجى زور ئىدى. ئۇ چاغدا تۈرك سەلجۇقىيلار خەلىپىلىكنى يېڭىلا ئۆز ھىمايىسىگە ئالغانىدى. مەھمۇد ئەرەب لۇغەتچىلىكىنىڭ ئىنچىكە ئۇسۇللىرىنى ئىسلام دۇنياسى دالا ياۋايىلىرىنىڭ تىلى دەپ كەمسىتكەن بىر تىلغا تەتبىقلىدى.
ئۇ بۇنىڭدىن پەخىرلىنەتتى. ئەرەبچە ۋە پارسچىنى ياخشى بىلسىمۇ، پارسچە بىلەن ئارىلاشمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇيغۇر ۋە قاراخانىيلارنىڭ تىلىنى تۈركىي شېۋىلەرنىڭ ئەڭ نەپىسى ۋە ئەڭ ساپى دەپ قارىغان. بۈگۈن ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇنى ئۇلۇغ ئەجدادلىرى قاتارىدا سانىشى ۋە قەدىمكى تۈركىي تىللار توغرىسىدىكى ھەر بىر تەتقىقاتنىڭ ئۇنىڭ كىتابىدىن باشلىنىشى شۇنىڭدىن.
مەنبەلەر: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
ئۇ بۈگۈنگىچە قانداق يېتىپ كەلدى؟
قىل ئۈستىدە. بىلىنگەن بىردىنبىر نۇسخىسى مەھمۇدتىن ئىككى ئەسىرگە يېقىن كېيىن، 1266-يىلى دەمەشقتە مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇ بەكرى تەرىپىدىن كۆچۈرۈلگەن. ئۇ ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا ئىستانبۇلدا، سابىق مالىيە نازىرى ئەھمەد نازىف پاشانىڭ جەمەتىدىن بىر خانىم ئۇنى سېتىش ئۈچۈن بىر كىتابچىغا ئەكەلگەندە مەيدانغا چىققان، ئالىم ئەلى ئەمىرى ئۇنى تونۇپ قالغان. كىلىسلى رىفات ئۇنى ئەلى ئەمىرىنىڭ كۇتۇپخانىسىدىن ئۈچ توم قىلىپ باستۇرغان؛ بەسىم ئاتالاي تۇنجى تۈركچە تەرجىمىسىنى كۆرسەتكۈچ بىلەن بىرگە ئىشلىگەن. مەھمەد ئىمىن بۇغرا 1940-يىلى شەرقىي تۈركىستان تارىخىنى يازغاندا ئەڭ كۆپ مۇشۇ ئەسەرگە تايانغان.
مەنبەلەر: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
ۋەقەلەر
مەنبەلەر (2)
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ





