Qolyazma · 1074-yil
Türkiy Tillar Diwani
تۈركىي تىللار دىۋانى
Türkiy tillar toghrisidiki tunji büyük kitab: bir lughet, bir atlas, 764 misraliq shé'irlar toplimi we 11-esirdiki türkiy qebililerge yétekchi, hemmisi bir yerde.
mehmud qeshqeri uni baghdatta abbasiy xelipisi üchün tüzüp, türkiy sözlerni erebche chüshendürgen; ichide otturisida türk yurtliri bar yumilaq dunya xeritisi bar. 1266-yili demeshqte köchürülgen birla nusxisi saqlinip qalghan.


Uning ichide némiler bar?
Sözlük tizimlikidin xélila artuq. mehmud türkiy sözlerni yézip erebche chüshendürgen, köp sözler üchün misal bergen: bir misra shé'ir, bir maqal, anglighan bir söz. bular birleshkende, köpinchisi bashqa héch yerde saqlanmighan 764 misraliq bir shé'irlar toplimi hasil bolidu. sözlerning etrapida u türkiy qebililerni tonushturghan: herbiri qeyerde yashaydu, qandaq sözleydu, tilliri qandaq perqlinidu; riwayet we tarixlarni sözligen; otturisida türk yurtliri bar yumilaq dunya xeritisini sizghan. bügünki neshr qilghuchilar uni birla waqitta jughrapiye, tarix, étnografiye we shé'irlar kitabi dep qaraydu.
sözlerning özi 11-esirning resimi: tughqanchiliq we derije namliri, yémek-ichmek, qorallar, atlar we ularning jabduqliri, yultuzlar, pesiller we oyunlar. oqurmen bir qaraxaniylar a'iliside néme yéyilgenlikini, bir köchmen charwichining padisini qandaq sanighanliqini yaki bir toy qoshiqining qandaq ikenlikini hazirmu uningdin tapalaydu.
Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
U néme üchün yézilghan, néme üchün muhim?
Mehmud uni baghdatta abbasiy xelipisi muqtedigha teqdim qilghan (oghuz 1074 yaki 1077-yil deydu). bughra türkchining néme üchün erebche chüshendürülgenlikini mundaq éytidu: xelipining dölet erbabliri, eskerliri we emeldarlirining köpinchisi türk idi, shunga ereblerning türkche öginishke éhtiyaji zor idi. u chaghda türk seljuqiylar xelipilikni yéngila öz himayisige alghanidi. mehmud ereb lughetchilikining inchike usullirini islam dunyasi dala yawayilirining tili dep kemsitken bir tilgha tetbiqlidi.
u buningdin pexirlinetti. erebche we parschini yaxshi bilsimu, parsche bilen arilashmighanliqi üchün uyghur we qaraxaniylarning tilini türkiy shéwilerning eng nepisi we eng sapi dep qarighan. bügün uyghurlarning uni ulugh ejdadliri qatarida sanishi we qedimki türkiy tillar toghrisidiki her bir tetqiqatning uning kitabidin bashlinishi shuningdin.
Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
U bügün'giche qandaq yétip keldi?
Qil üstide. bilin'gen birdinbir nusxisi mehmudtin ikki esirge yéqin kéyin, 1266-yili demeshqte muhemmed ibni ebu bekri teripidin köchürülgen. u osmanli impériyesining axirqi yillirida istanbulda, sabiq maliye naziri ehmed nazif pashaning jemetidin bir xanim uni sétish üchün bir kitabchigha ekelgende meydan'gha chiqqan, alim eli emiri uni tonup qalghan. kilisli rifat uni eli emirining kutupxanisidin üch tom qilip basturghan; besim atalay tunji türkche terjimisini körsetküch bilen birge ishligen. mehmed imin bughra 1940-yili sherqiy türkistan tarixini yazghanda eng köp mushu eserge tayan'ghan.
Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Weqeler
Menbeler (2)
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu





